BEKLENTİ GÜNLÜĞÜ

BEKLENTİ GÜNLÜĞÜ

Bu Makaleyi Dinleyin
Parça: 1 / 3

İDRAK SEFERBERLİĞİ : BİLGİ ÇAĞINDA ANLAMA SORUNU

Kafam karıştığında İsmet Özel’e atfedilen “Kafa karışıklığı iyidir, insan bir kafası olduğunu anlar.” sözünü hatırlarım. Gerçekten de kafa karışıklığı, düşünmeye atılan ilk adım olabilir. İnsan bildiklerinden kuşku duyduğunda, alışılmış düşünce kalıplarını sorguladığında ve zihinsel çıkmazlarla karşılaştığında düşünmeye başlar. Çünkü düşünmek biraz da huzursuz olmaktır. Ne var ki bugün kafa karışıklığı başka bir evreye geçmiş görünüyor. Artık insanların kafası karışmakla kalmıyor; idrakleri bulanıyor, kavramlar anlamını yitiriyor, bilgiler birbirini boğuyor. Zihinler meşgul, düşünceler yoksul.

Byung-Chul Han’ın enformasyon rejimi üzerine çözümlemeleri, çağımızın görünmez şiddet biçimlerini anlamak bakımından önemli bir imkân sunuyor. Zorbalık da kılık değiştirmiş durumda. Artık yalnızca baskı kurmak, susturmak ya da fiziksel güç kullanmakla sınırlı değil. Kesintisiz veri akışı, sınırsız iletişim ve sürekli görünür olma arzusu, insanın zihinsel sükûnetini aşındırıyor. Bilgiye ulaşmak kolaylaşıyor ama onu anlamlandırmak zorlaşıyor. İnsan, maruz kaldığı enformasyonun hem taşıyıcısı hem de hedefi hâline geliyor. Herkesin konuştuğu, herkesin bir şey söyleme ihtiyacı duyduğu bu gürültülü dünyada düşünmek, dinlemek ve susabilmek neredeyse bir direniş biçimine dönüşüyor.

Herkesin söyleyecek bir sözü var; lakin söylenenlerin ne kadarının düşünülmüş olduğu tartışmalı. Daha da önemlisi, dinleyenin olup olmadığı… Galiba kafa karışıklığını olması gerekenin tam tersine dönüştürdük. Kafası karışan bireyler yerine, kafa karıştıran bir toplum meydana getirdik. Herkes sesini duyurmaya çalışıyor fakat kimsenin karşısındakini anlamaya vakti yok. Konuşmak çoğaldıkça dinlemek, bilgi arttıkça idrak, iletişim genişledikçe anlaşmak güçleşiyor.

Bilgi Çağında İdrak Sorunu

Bugün bilgiye ulaşmak hiç olmadığı kadar kolay, idrak etmek ise bir o kadar güç. Birkaç saniyede dünyanın öbür ucunda olup bitenlerden haberdar olabiliyor, merak ettiğimiz bir konu hakkında yüzlerce açıklamaya ulaşabiliyoruz. Fakat hız, bilmek ile idrak etmek arasındaki mesafeyi kısaltmıyor. Ekranlar arasında dolaşan insan bilgiyi tüketiyor ama onu hayatına katamıyor. Kur’an-ı Kerim’in Cuma suresinin beşinci ayetindeki kitap yüklü eşek benzetmesi, bilginin yalnızca taşınmasının değil, gereğinin yerine getirilmesinin de önemli olduğunu hatırlatıyor. Bilgiye sahip olmak başka, onun sorumluluğunu taşımak başka.

Bilmek, anlamak ve idrak etmek birbirinden farklıdır. Bilmek bir bilgiye sahip olmak, anlamak onun ne söylediğini kavramak, idrak ise kavranılanın düşüncede, vicdanda ve hayatta karşılık bulmasıdır. Çok şey bilmek insanı kendiliğinden bilge yapmaz. Bilgelik, bilginin davranışlara yön verebilmesidir.

Erich Fromm’un Sahip Olmak ya da Olmak eserinde geliştirdiği ayrım, bu noktada anlam kazanır. İnsan bilgiyi bir mülk gibi biriktirebilir; ancak bilgi, düşüncesini ve davranışlarını değiştirmiyorsa zihinsel bir yükten öteye geçemez. Önemli olan heybemizin doluluğu değil, taşıdıklarımızın bizi nasıl değiştirdiğidir.

Heidegger’in hesaplayıcı düşünme ile tefekkür edici düşünme arasında yaptığı ayrım da çağımızın açmazını açıklar. Her şeyi ölçen, sınıflandıran ve hesaplayan insan, anlam üzerinde durmayı ihmal ediyor. Sokrates’in “Sorgulanmamış hayat yaşanmaya değmez.” sözü ile Kant’ın Sapere aude! yani “Aklını kullanma cesaretini göster!” çağrısı, insanın düşünme sorumluluğunu hatırlatıyor. Hannah Arendt’in düşünme ve yargılama üzerine görüşleri de düşünmemenin yalnızca zihinsel değil, ahlaki sonuçları olabileceğini gösteriyor.

Nitekim İbn Rüşd hakkında anlatılan bir rivayet, düşünmenin ve anlamanın nasıl bir zihinsel çaba gerektirdiğini hatırlatır. Endülüs hükümdarı Ebû Yakub Yusuf ile karşılaşmasında Aristo felsefesi üzerine yöneltilen soruları, genç filozofun ezberlenmiş bilgilerle değil, kendi zihinsel muhakemesiyle cevapladığı anlatılır. Bu rivayetin asıl önemi, tarihsel ayrıntılarından çok temsil ettiği düşünce biçimindedir: Bir düşünürü anlamak, onun cümlelerini ezberlemek değil, düşüncesinin içine girebilmek ve onunla hesaplaşabilmektir.

Anlamadan Anlaşma Devri

Bugün tuhaf bir anlaşma biçimi gelişiyor: Kimse kimseyi anlamıyor ama herkes anlaşıldığını düşünüyor. Tartışmalar hakikati aramanın değil, kendi haklılığını ilan etmenin aracına dönüşüyor. İnsanlar fikir değiştirmeyi yenilgi, yanılmayı itibar kaybı, özür dilemeyi zayıflık sayıyor. Oysa düşüncenin gelişmesi, insanın gerektiğinde kendi düşüncesine de itiraz edebilmesine bağlıdır.

Kavramların da başına gelmeyen kalmadı. Herkesin dilinde özgürlük, adalet, ahlak, liyakat, saygı ve hoşgörü var. Fakat bu kavramların hayattaki karşılıklarıyla sözlüklerdeki anlamları arasında giderek büyüyen bir mesafe bulunuyor. Cemil Meriç’in “Kamus namustur.” sözü, sözcüklere ve onların taşıdığı düşünsel mirasa karşı sorumluluğumuzu hatırlatıyor. Kavramları kullanıyoruz ama içlerini doldurmuyoruz. Sözcükler çoğalıyor, anlamlar eksiliyor.

Bu anlam kaybının sebeplerinden biri de hız. Hazır özetler, birkaç cümleyle açıklanan karmaşık meseleler ve hızla tüketilen düşünceler, zihnin sabrını aşındırıyor. Yapay zekâ araçlarının saniyeler içinde önümüze getirdiği cevaplar da bu sürecin yeni bir boyutu. Mesele teknoloji değil, insanın onunla kurduğu ilişkidir. Hiçbir araç, insanın sorgulama ve hüküm verme sorumluluğunu bütünüyle devralamaz. Cevabın hazır olması, onun doğru olduğu anlamına gelmez. Düşünmenin zahmeti, düşüncenin değerinin bir parçasıdır.

İdrak Seferberliği Gerek

Bütün bunlar karşısında bugün her zamankinden daha çok yeni bir seferberliğe ihtiyaç var: İdrak seferberliği!

Bu, daha fazla bilgi edinmekten önce, edinilen bilgiden daha fazla anlam çıkarmaya yönelik bir çağrıdır. Zihni dolduran gürültüyü susturmayı, okuduğunu hayatına taşımayı, sözcüklerin arkasındaki manayı yeniden kuşanmayı ve zihinsel bağımsızlığı kazanmayı gerektirir. Nurettin Topçu’nun eğitim ve ahlak düşüncesinde öne çıkan sorumluluk anlayışı da bu arayışın önemli dayanaklarından biridir. Çünkü eğitim, yalnızca zihni bilgiyle doldurmak değil, insanın düşünme ve yaşama biçimini olgunlaştırmaktır.

Hatta bu seferberliğin ileri bir aşaması, bir anlayış sıkıyönetimi ilan etmek olabilir. Ama bu kez yasaklar düşünceye değil düşünmeden konuşmaya; sansür hakikate değil, anlamı boğan gürültüye uygulanmalı. Düşünceye değil düşüncesizliğe, söze değil sözün sorumsuzluğuna, bilgiye değil bilgiyi anlamdan koparan hoyratlığa sınır konulmalı. Biraz yavaşlamanın, susmanın, dinlemenin ve tefekkür etmenin sıkıyönetimi olmalı.

Bu seferberliğin ilk cephesi insanın kendi zihnidir. Herkes önce kendisine sormalı: Ne kadarını biliyorum, ne kadarını anlayabiliyorum? Savunduğum düşüncenin ne kadarı gerçekten bana ait? Bir başkasını dinlerken anlamaya mı çalışıyorum, yoksa cevap vermek için sıramı mı bekliyorum? Yanılabileceğimi kabul ediyor muyum?

Sonra ailede, okulda, sokakta ve iş yerinde anlamaya dayalı bir iletişim kültürü kurmalıyız. Çocuklara yalnızca doğru cevapları değil, doğru soruları da öğretmeliyiz. Okumayı bilgi biriktirmekten, konuşmayı ses çıkarmaktan, tartışmayı üstünlük yarışından kurtarmalıyız. Çünkü idrak, yalnızca eğitim kurumlarının kazandıracağı bir beceri değil, aynı zamanda vicdan ve sorumluluk meselesidir. Bilgiyi ahlakla, düşünceyi davranışla, sözü hayatla buluşturabilmektir.

Berrak Zihin

İsmet Özel’e atfedilen söze yeniden dönelim: Kafa karışıklığı iyidir; yeter ki insanı düşünmeye sevk etsin. Zihnin karışmasıyla idrakin bulanması aynı şey değildir. Birincisi yeni bir anlayışın başlangıcı, ikincisi insanın kendi düşüncesine yabancılaşmasıdır.

Kafa karışıklığı insanın kendi zihninde bir düşünme imkânı olarak kalmalı, başkalarının zihnini bulandırmanın gerekçesine dönüşmemelidir. Mesele daha çok konuşmak değil, daha iyi anlamaktır. Sözcüklerin içi boşaltılırken onlara yeniden ruh üflemek, kavramları hakiki anlamlarıyla buluşturmak ve bilginin ezberlendiği değil, hikmetin arandığı bir düşünce iklimi oluşturmak gerekiyor.

Sonuçta insanın asıl yoksulluğu bilmemek değil, bildikleriyle kendisini değiştirememektir. İdrak seferberliği, başkalarının zihnini düzeltme iddiasından önce insanın kendi zihninde başlattığı bir uyanıştır. Çünkü bir toplumun kurtuluşu, bilgi yığınlarının büyüklüğünde değil, o bilgiyi hikmete dönüştürebilen zihinlerin berraklığındadır.

Toplam Okunma Sayısı : 309