RUSYA VE ÇİN TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATINA ÜYE OLABİLİR Mİ?
Bu Makaleyi Dinleyin
Binali Yıldırım, 25 Kasım 2021’de, bünyelerinde Türklerin yaşadığı devletlerin de Türk devletleri topluluğunun “doğal üyesi” olduğunu söylüyor; Rusya ve Çin’i de bu çerçevede anıyordu. Biz de büyük bir şaşkınlık için de bu söylenenleri dinliyorduk. Kremlin Sözcüsü Dmitriy Peskov ise yakınlarda yaptığı açıklama ile, Rusya’nın Türk Devletleri Teşkilatına katılmasını anlamlı bulduğunu açıklarken Prof. Dr. Kürşad Zorlu, üyelik tartışmasına dil ve statü hükümlerini hatırlatarak karşılık verdi.
Aradan geçen beş yılda aynı soru yeniden önümüze geldi: Türk Devletleri Teşkilatı, Türk devletlerinin ortak iradesini mi kuracak; yoksa Türklerin yaşadığı her devletin katılabileceği geniş bir Avrasya platformuna mı dönüşecek?
Elbette bu iki tasavvurun varacağı yer aynı değildir.
Bir Adın Taşıdığı İrade
Sovyetler Birliği dağıldığında Türk dünyasının önünde tarihî bir imkân doğdu: Birbirinden koparılmış toplumlar, bağımsız devletler olarak yeniden ilişki kurabilecekti. 1992’de Ankara’da başlayan zirveler, 2009’da Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan ve Kırgızistan’ın imzaladığı Nahçıvan Anlaşmasıyla kurumsal bir zemine kavuştu. Özbekistan 2019’da katıldı. 2021’de Türk Konseyi adı, Türk Devletleri Teşkilatı olarak değiştirildi.
Bu hikâyenin merkezinde yalnızca ticaret yoktu. Ortak dil, tarih ve kültürden hareketle egemen devletler arasında sürekli bir dayanışma kurmak vardı. Dolayısıyla “Türk Devletleri” ifadesi bir tabela tercihinden fazlasıdır: Teşkilatın hangi ortaklık üzerine inşa edildiğini ve kimin adına hareket edeceğini anlatır.
Burada Türk kimliğini bir ırk veya soy saflığı sınavına indirgemek elbette yanlıştır. Kurucu metin böyle bir ölçü koymaz. Dil, tarih, kültür ve devletler arası irade üzerinden bir ortaklık tarif eder. Fakat bu, kimlik ölçütünün de bulunmadığı anlamına gelmez.
Hukuki metni doğru okumak gerekir. Nahçıvan Anlaşması’nın ilk hâlinin 22. maddesi, katılımı Türk dili konuşan ülkelere açıyordu. 2022’de imzalanan değişiklik protokolü ise anlaşmadaki “Türk Dili Konuşan Ülkeler” ifadelerini “Türk Devletleri” olarak değiştirdi. Bugün ilk metindeki cümleyi hiç değişmemiş gibi aktarmak eksik olur. Ancak bu değişiklik, kapıyı bütün devletlere açan bir hüküm değildir: Tersine devlet kimliğini daha belirgin biçimde adlandırır.
Bu çerçevede açık cevap şudur: Mevcut kurucu kimlik ve kabul hükümleri korunacaksa Rusya ve Çin TDT’ye üye alınamaz. İçlerinde Türk halklarının yaşaması, Rusya Federasyonu’nu veya Çin Halk Cumhuriyeti’ni bir Türk devletine dönüştürmez. Bir ülkenin belirli bölgelerinde Türk dillerine tanınan statü de bütün devlet adına aynı sonucu doğurmaz.
Gözlemcilik statüsü ayrıca düzenlenmiştir. 2021 gözlemci yönetmeliğinin ilgili hükmü, Türk dillerinden veya akraba dillerden birinin ülke çapında devlet dili yahut resmî dil olmasını arar. Zorlu’nun hatırlattığı ölçü budur. Rusya ve Çin, ülke çapındaki mevcut dil statüleriyle bu şartı da karşılamaz. Aynı düzenlemenin önceki gözlemcilerin statülerini koruyan hükmü de Macaristan’ın 2018’de kazanmış olduğu gözlemciliği anlamak bakımından önemlidir.
Kaldı ki, Macaristan’ın Türk dünyasıyla tarihî akrabalık iddiası ve bu yöndeki siyasi öz tanımı, kabulün siyasi arka planını da açıklar. Fakat bu örnek, “İçinde Türk yaşayan her devlet gözlemci olabilir” sonucunu doğurmaz. Gözlemcilik de tam üyelikle aynı statü değildir. Önceden verilmiş bir statünün korunması, başka bütün başvurular için sınırsız emsal sayılamaz.
Türkistan Bir Geçiş Güzergâhından Fazlasıdır
Türkistan’ın stratejik değeri yükselirken büyük güçlerin ilgisinin artması şaşırtıcı değildir. Orta Koridor, Çin’den Avrupa’ya uzanan ulaşım seçeneklerini çeşitlendiriyor; Hazar geçişi, demiryolları, limanlar, enerji ve veri hatları Türk devletlerini küresel rekabetin merkezine yaklaştırıyor. Ancak haritada bir güzergâh olmakla, o güzergâhın şartlarını birlikte belirleyebilmek farklı şeylerdir.
Rusya açısından bağımsız Türk devletlerinin kurumsal yakınlaşması, eski Sovyet coğrafyasındaki ağırlığının paylaşılması ihtimalini taşır. Bu yakınlaşmanın kendi ülkesindeki Türk halklarıyla kültürel bağları güçlendirmesi de Moskova açısından hassas bir başlıktır. Çin açısından ise Orta Asya’daki ekonomik erişim, güzergâh güvenliği ve Uygur meselesinin uluslararası görünürlüğü birlikte düşünülmelidir. Bunlar, iki başkentin ilan edilmiş tek bir “gizli planı” olarak değil, çıkarlarının ve hassasiyetlerinin doğurduğu stratejik gerilimler olarak okunmalıdır.
Bu nedenle bir yapıyla dışarıdan ilişki kurmak ile o yapının içinde yer almak aynı sonuçları doğurmaz. Teşkilata alınacak büyük bir güç, yalnızca yeni pazar getirmez; ekonomik ağırlığını, ikili bağımlılıkları ve diplomatik baskı imkânlarını da getirir. Türk devletlerinin birlikte karar verme kapasitesini artırmak için kurulmuş bir yapıda, o kapasitenin dış güçlerin ağırlığı altında zayıflaması ihtimali güçlüdür.
ABD ve Avrupa Birliği de bu denklemde kendine yer arıyor. Washington’ın C5+1 görüşmeleri, Kazakistan ile anlaşmaları, kritik minerallere ilgisi ve Azerbaycan-Ermenistan ulaşım düzenlemelerindeki rolü; bölgeyi enerji, tedarik zinciri ve ulaşım bakımından bölgeyi değerlendirdiğini gösteriyor. AB’nin Orta Asya ile yakınlaşmasında da bağlantısallık ve tedarik çeşitliliği öne çıkıyor.
Öte yandan Kazakistan’ın ABD ile ilişkileri, Azerbaycan’ın kendi güvenlik tercihleri ve Türkiye’nin bölgesel öncelikleri birbirleriyle her zaman örtüşmez. Ama buradaki denge arayışının başarısı, Türk devletlerinin dış ortaklarla görüşürken kendi aralarındaki ortak zemini ne kadar koruyabildiğine de bağlıdır.
Yıldırım İle Zorlu Arasındaki Fark
Binali Yıldırım’ın Aksakallar Konseyi başkanlığına getirilmesini değerlendirirken iki kolay hükümden kaçınmak gerekiyor. Birincisi, Türk dünyasıyla hiçbir ilişkisi bulunmadığını söylemektir. Ulaştırma bakanlığı ve başbakanlık dönemindeki bölgesel bağlantı projeleri, özellikle Bakü-Tiflis-Kars hattına katkıları, bu hükmü zayıflatabilir. İkincisi ise sadece ulaşım tecrübesini ileri sürerek kendiliğinden Türk Dünyası alanında uzmanlık iddiasıdır.
Aksakallar Konseyi, teşkilatın danışma organıdır; başkanlığı da TDT’nin bütün karar mekanizmalarının başkanlığı değildir. Yine de bu göreve bir ulaştırma ve icraat siyasetçisinin seçilmesi anlamlıdır. Limanların, demiryollarının ve koridorların önem kazandığı bir dönemde Yıldırım’ın tecrübesi, görevlendirmeyi açıklayan belki de en güçlü etkendir.
2021’deki genişlemeci söylemi de bu çerçevede okunabilir: Daha çok ülke, daha geniş pazar, daha çok bağlantı ve daha büyük ticaret hacmi. Türk dünyasını ekonomik imkânlar üzerinden değerlendiren yaklaşım bakımından anlaşılır bir mantıktır. Bu daha çok tüccar kafasıdır. Fakat ticari bakımdan yararlı olabilecek her ortaklığın, teşkilatın üye bileşimine taşınması gerekmez.
Yani stratejik bir analiz şu soruyu sorabilir: Ulaşım ağlarını büyütmeyi başarı ölçüsü olarak benimsemiş bir siyasetçinin, ailesinin de faaliyet gösterdiği ticari dünyanın fırsatlarına aşinalığı, teşkilatın sınırlarını daha geniş düşünmesini kolaylaştırmış olabilir mi? Bu, incelenebilir bir çıkar ve bakış açısı örtüşmesidir.
“Rusya ve Çin, ülkelerindeki Türklere kötülük etmesin diye böyle söylendi” savunması da aynı dikkatle ele alınmalıdır. Büyük güçleri dışlamayan bir dilin kaygıları azaltabileceği düşünülebilir. Fakat onları doğal üye ilan etmenin Türk halklarının dilini, kültürünü veya haklarını koruyan hangi somut güvenceyi ürettiği ayrıca gösterilmelidir. Böyle bir güvence olmadan, koruma niyeti iddiası politikanın başarısının kanıtı sayılamaz.
Üstelik ters ihtimal de vardır: Türk halklarıyla kültürel dayanışma kuracak bir yapıya bu halkları yöneten büyük devletleri almak, dayanışmanın sınırlarını da o yönetimlerin onayına bağlar. Korunmak istenen toplumların sesi, onları temsil ettiğini söyleyen merkezî devletin sesi altında kalır. Bu ihtimal, diplomatik nezaketle geçiştirilemeyecek kadar önemlidir.
Kürşad Zorlu’nun açıklaması ise tartışmayı genişlemenin sağlayacağı faydadan, teşkilata kimlerin hangi şartlarla girebileceği meselesine çekiyor. Türk dünyası üzerine kitapları ve uzun süreli çalışmaları olan Zorlu ile ulaştırma, bağlantı ve icraat tecrübesiyle öne çıkan Yıldırım arasında, bu açıklamalarda görülebilen bir öncelik farkı vardır.
Türk düşüncesinde uzmanlaşmakla Türk dünyasında iş yapmak arasındaki fark burada ortaya çıkar. Birincisi ortaklığın anlamını ve sınırını; ikincisi kurulabilecek ilişkinin hacmini önceleyebilir. Sağlıklı politika, ticareti kimliğin yerine geçirmeden bu iki birikimi buluşturabilmelidir.
Başvuru İhtimali Başka, Kabul Hakkı Başka
Peskov’un açıklaması, resmî bir üyelik başvurusuyla karıştırılmamalıdır. Kremlin sözcüsü, Rusya’nın katılmasını anlamlı bulduğunu belirtmiş, resmî davet gelmediğini söylemiştir. Bu çıkışın hemen öncesinde Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev, 30 Ekim 2026’daki zirvede Rusya’nın TDT+ formatına veya gözlemci olarak katılımının değerlendirilmesini önermiştir.
Dolayısıyla tartışma bütünüyle dışarıdan üretilmiş değildir; Bazı üye devletlerin çok yönlü dış politika arayışından da beslenmektedir. Diğer taraftan bu arayış, TDT’na olan güvenin de sorgulanabilir olduğunu gösterir. Rusya ile yoğun ilişkileri bulunan devletlerin Moskova’yı rahatsız etmeden işbirliği araması anlaşılabilir. Fakat bu tercih, teşkilatın ortak kimliğini veya kabul hükümlerini tek başına değiştirmemelidir, değiştiremez.
Zorlu’nun cevabı, siyasi etkisi bakımından Rusya’nın mevcut şartlarla üyelik yahut gözlemcilik kazanabileceği yorumuna kesin bir sınır çekmektedir.
TDT+ gibi dış işbirliği formatları burada ayrı değerlendirilebilir. Teşkilat, üye olmayan ülkelerle görüşebilir, proje geliştirebilir, ticaret yapabilir. Ancak böyle bir formatın kimlik ve kabul şartlarını dolanarak fiilî üyelik yaratması kabul edilemez, edilmemelidir. Rusya ve Çin’le ilişki kurmak mümkündür; Ancak Türk devletlerinin ortak iradesini bu devletlerin ağırlığına açmak başka bir tercihtir.
Genişlemenin Bir Ölçüsü Olmalı
Gelecekte Suriye’nin veya Kuzey Makedonya’nın Türkçeyi ülke çapında ikinci resmî dil ilan ettiğini düşünelim. Tarihî ve kültürel bağları, Türk toplumlarının varlığı ve bu dil tercihinin gerçek toplumsal karşılığı birlikte değerlendirildiğinde, dil şartını karşılayan ve üyelik tartışmasına zemin oluşturabilecek yeni bir durum doğabilir.
Fakat tek başına bir resmî dil ilanı da otomatik tam üyelik hakkı yaratmaz. İlanın hukuken geçerli ve ülke çapında uygulanır olması, teşkilatın Türk devletleri kimliğiyle nasıl bağ kurulduğu, ilgili kabul hükümleri ve mevcut üyelerin iradesi birlikte değerlendirilmelidir. Bir belediyede Türkçe kullanılması veya belirli bir bölgede Türk nüfus bulunması aynı şey değildir.
Bu ölçüler karşılanmıyorsa, ülkeyi önce gözlemci yapıp ardından başka bir adla yapının içine yerleştirerek kuralları aşmanın peşine düşülmemelidir. Yeni bir statü, kuruluş felsefesini dolanmanın aracı olmamalıdır. Kurallar değiştirilecekse de bunun adı açıkça konulmalı; Türk devletleri ortaklığından hangi başka yapıya geçildiği kamuoyuna anlatılmalıdır. Tabi anlatılabilirse...
Türk Devletleri Teşkilatının varlık gerekçesi, Türk devletlerinin birlikte hareket edebilmesidir. Rusya’da veya Çin’de yaşayan Türkler bu dayanışmanın ilgisi dışında değildir; fakat onların varlığı, onları yöneten devletleri kendiliğinden bu dayanışmanın sahibi yapmaz. Tersine TDT’nı bu toplulukların haklarının takipçisi ve gözlemcisi yapar, yapmalıdır.
“Orada şu kadar Türk var”, “işbirliği işimize gelir” veya “Putin’in karısı da Kırım Tatarıdır” gibi yalan ve saçma gerekçeler, devletlerin niteliğini ve teşkilatın kabul şartlarını değiştirmez. Putin’in ailesine ilişkin söylentilerle üyelik tartışmak, strateji üretmek değil, siyasi şaklabanlıktır. Meseleyi sulandırmaktır.
Ticaret yapılır, koridor açılır, dış ortaklık kurulur. Ama Türk dünyasının ortak siyasi iradesi, ticari bir fırsatın karşılığında her defasında pazarlığa açılan bir mal değildir. Türkistan’ın değeri, büyük güçler arasında üzerinden geçilecek bir coğrafya olmasından ibaret değildir. Kendi adına konuşabilme ve kendi geleceğinin şartlarını birlikte belirleyebilme ihtimalindedir.
Bundan sonra bir daha asla sorulmaması bile gereken soru şudur: Türk dünyası, yükselen stratejik değerini kimliği ve ortak karar gücü olan bir bütünleşmeye mi dönüştürecek; yoksa farklı büyük güçlerle kârlı ilişkiler kuran, fakat birbirinden ayrı hareket eden devletler olarak mı kalacak? Türk Milletinin gönlünden geçen sevdası da kararı da bellidir: Turan.
Toplam Okunma Sayısı : 339