2026 İRAN SAVAŞI, KÜRESEL PETROL PİYASASI VE ENERJİ GÜVENLİĞİNİN YENİ MATEMATİĞİ

Petrol fiyatları neden 200 Dolara çıkmadı? Hürmüz Boğazı neden Dünya ekonomilerini durdurmadı? Nitekim yakın geçmişte Ukrayna-Rusya savaşı çıktığında petrol fiyatlarında benzer bir jeopolitik fırtına koptu ve kısa sürede borsalarda petrol 139 Dolara kadar yükseldi. Üstelik uzun süre bu yüksek seviyesini korudu. Ancak Dünyanın toplam tüketiminin %20 kadarının geçtiği, günde ortalama 20 milyon varil petrolü taşıyan o daracık boğazda akış durma noktasına geldi, petrol fiyatları 110 Dolar seviyelerine çıkıp sonra kısa sürede 80-90 Dolar seviyesine oturdu. Klasik iktisat kitaplarını açıp arz eğrisini sola kaydırdığınızda, fiyatların roket gibi fırlaması ve dünyada kıyametin kopması gerektiğini okursunuz. Asıl soru; dünya petrol üretiminin geçtiği Hürmüz Boğazı aylardır kapalı, açık olduğu az sayıda ki günlerin eb aktifinde dahi normal zamanda geçen gemi trafiğinin ancak yüzde onu kadar gemi trafiğine sahne oldu ama neden enerji krizi hâlâ kapımızda değil, petrol neden 200 Dolar olmadı?

Bir savaş düşünün; dünyanın en önemli petrol üretim bölgelerinden birinde çıkıyor, küresel petrol ticaretinin en kritik geçiş noktalarından biri tehdit altında kalıyor. Petrol üretim tesisleri saldırıya uğruyor, milyonlarca varillik günlük arzın piyasadan çekildiği söyleniyor. Uzmanlar petrolün varil fiyatının 200 Doların üzerine çıkabileceğini konuşuyor. Sonra savaşa kısa bir ara veriliyor, petrol fiyatı hızla gerileyip, yeniden savaş öncesindeki seviyelere yaklaşıyor. Peki ne oldu? Dünyanın beklediği büyük petrol krizi neden gerçekleşmedi? Daha önemlisi, gerçekten petrol krizi yaşanmadı mı? Yoksa biz petrol krizinin ne olduğunu yanlış mı tanımlıyoruz?

Önce kavramı doğru tanımlamak gerekiyor. Petrol fiyatının yükselmesi tek başına petrol krizi değildir. Petrolün varil fiyatı 70 Dolardan 100 Dolara, hatta 200 Dolara çıkabilir; bu elbette ekonomiler için ciddi bir maliyet artışıdır. Fakat petrol krizinden bahsedebilmek için fiyat artışının ekonominin tamamına yayılan daha büyük bir zinciri tetiklemesi gerekir: Petrol pahalanır, enerji maliyetleri yükselir, ulaştırma ve üretim maliyetleri artar, mal ve hizmet fiyatları ile enflasyon yükselir. Merkez bankaları para politikasını sıkılaştırır, tüketim ve yatırımlar yavaşlar, üretim düşer ve işsizlik artar. İşte o zaman karşımızda yalnızca pahalı petrol değil, petrol kaynaklı ekonomik kriz vardır. 1970'lerde yaşanan tam olarak buydu.

Tarihi geri sayıp 1973 yılına gidelim. Yom Kippur Savaşı sonrasında petrol ihraç eden Arap ülkelerinin başını çektiği bir ambargo uygulaması başladı ve petrol arzı kısıtlandı. Fakat burada çok önemli bir ayrıntı var; petrolün fiyatı sadece arzın azalması nedeniyle yükselmedi. Dönemin para sistemini de hesaba katmak gerekiyor. 1971 yılında ABD Başkanı Richard Nixon, Doların altına çevrilebilirliğini sona erdirdi ve Bretton Woods sisteminin temel direklerinden biri yıkıldı. Petrolün fiyatı ise hâlâ Dolar üzerinden belirleniyordu. Dolayısıyla 1970'lerin başındaki petrol fiyatını sadece petrol piyasasına bakarak anlamaya çalışmak eksik kalır. 1973'te varil başına yaklaşık 3 Dolar olan petrol fiyatı kısa sürede 12 Dolara kadar çıktı; dört katlık bir artıştan söz ediyoruz. Bugün 70 Dolardan 110 Dolara çıkmak elbette küçümsenecek bir artış değil ama dört kat başka bir şeydir. Üstelik o dönemde Dünya ekonomisinin petrole bağımlılığı da bugünkü kadar çeşitlendirilmemişti. 1970'lerde petrolün küresel enerji tüketimindeki payı yaklaşık yüzde 50 seviyesindeyken, bugün yaklaşık yüzde 30 seviyesindedir. Aradaki fark küçük değildir.

Günümüz petrol piyasasının 1970'lerden en büyük farkı, dünyada petrol üreten ülkeler çok çeşitlenmiştir. Bugün petrolü; ABD, Kanada, Brezilya, Guyana, Norveç, Rusya, Orta Asya, Latin Amerika gibi çok daha geniş bir coğrafya da bir çok ülke yapmaktadır. Bir bölgede ortaya çıkan kriz öbür bölgeler için fırsat olmaktadır. Diğer ülkeler bir kriz anında ellerinde bulunan bütün imkanları kullanarak üretimlerini kısa sürede artırmaktadır. Bu kapasite artışının en büyük nedeni Opec kısıtlamalarının kriz süresince kalkmasıdır. 1970 sonrasında kurulan Opec ve sonra bu örgütün kararına uyan diğer petrol üreten ülkeler uzun zamandır üretim kapasitelerini yüksek oranda kısarak petrol fiyatlarının düşmemesi için Opec’in kendilerine tanıdığı kotalar kadar üretim yapmışlardır. İşte Hürmüz dışında kalan diğer ülkeler kriz anında Opec’in kullanmasına izin vermediği bu kapasitelerini hemen devreye sokmuşlar ve piyasanın ihtiyaç duyduğu anlık rezervin bir kısmını karşılayabilmişlerdir.

ABD'deki kaya petrolü üretimi de küresel arz sistemini rahatlattı. Geleneksel petrol sahalarında üretim kapasitesini artırmak yıllar sürebilirken, kaya petrolü teknolojisinde fiyat artışı ile üretimin artışı arasındaki süre çok daha kısadır. Bu durum petrol piyasasına yeni bir geri besleme mekanizması ekledi.

70'lerde petrol fiyatlarındaki yükseliş yalnızca benzin istasyonlarında kuyruk oluşturmadı; üretim maliyetleri yükseldi, sanayi üretimi yavaşladı, enflasyon yükseldi ve ekonomiler küçüldü. Yani aynı anda hem enflasyon hem durgunluk yaşandı. Ekonomi literatürüne yerleşen kelime de buradan çıktı: Stagflasyon (Stagnation ve inflation - durgunluk içinde enflasyon). Daha önce iktisat teorisinde hakim olan düşünce, enflasyon ile işsizlik aynı anda görülmez şeklindeydi fakat 1970'ler bu varsayımın ne kadar kırılgan olduğunu gösterdi. Petrol krizi sadece enerji piyasasını değiştirmekle kalmadı; para, sanayi ve enerji politikalarını, hatta devletlerin enerji güvenliğine bakışını değiştirdi. 1979 İran Devrimi sonrasında yaşanan ikinci petrol şoku da bu kırılganlığı yeniden ortaya çıkardı. Üstelik küresel petrol arzındaki düşüş yaklaşık yüzde 4 civarındayken, petrol fiyatı yaklaşık 15 Dolardan 40 Dolara kadar yükseldi. Demek ki mesele yalnızca petrolün fiziksel olarak ne kadar eksildiği değil, beklenti de petrol piyasasının bir parçasıydı. İşte bugünkü hikâyenin kilit noktası da burası.

Gelelim bugüne. Savaşın ilk döneminde petrol fiyatları yaklaşık 70 Dolar seviyelerinden 90 Dolarların üzerine çıktı, ardından 110 Dolar seviyeleri görüldü ve 200 Dolar beklentileri konuşuldu. Fakat gerçekleşmedi. Neden? Bunun tek bir cevabı yok, aslında birkaç farklı mekanizma aynı anda çalıştı. Bunların başında arz fazlası geliyor. Savaş başlamadan önce küresel petrol piyasasında belirli miktarda arz fazlası bulunuyordu. Bu çok önemlidir; çünkü piyasada zaten stok oluşturulabilecek bir petrol bulunuyorsa, üretimde meydana gelen ilk düşüş doğrudan tüketiciye yansımaz. Önce stoklar kullanılır, sonra stratejik rezervler devreye sokulur, daha sonra alternatif üreticiler üretimlerini artırır ve en sonunda tüketici davranışı değişmeye başlamasıyla denge sağlanır. Yani petrol piyasası bir musluk gibi çalışmaz; "10 milyon varil eksildi, dünya 10 milyon varil eksik petrol tüketti" şeklinde doğrusal bir ilişki yoktur, piyasa şokları önce tamponlarla karşılar.

Meseleyi anlamak için önce coğrafyaya ve lojistiğe bakmak gerekiyor. Tarihte Körfez üreticileri tek bir yola mahkûmken, bugün küresel sistem o kadar da aciz değil. Hürmüz kilitlendiği an, Suudi Arabistan ellerindeki Doğu-Batı Boru Hattı (Petroline) kartını sahaya sürdü. Ham petrolü doğrudan Kızıldeniz kıyısındaki Yanbu limanına akıtarak boğazı baypas ettiler. Bu boru hattı günde 7 milyon ham petrolü pompalama kapasitesine sahip. Benzer şekilde BAE Fujairah hattının kapasitesi 2 milyon varile yakın. Ayrıca Kerkük-Yumurtalık boru hattının günlük kapasitesi de 1,5 milyon varil. Her ülke bu hatların sınırlarının sonuna kadar zorladı. Yalnızca Körfez içi alternatifler de yetmedi. Venezuela, Guyana ve Rusya gibi aktörler piyasadaki o devasa açığı kapatmak için üretimlerini günlük yaklaşık 2 milyon varil yukarı çekti. ABD Ukrayna-Rusya savaşı nedeniyle uyguladığı ambargoyu geçici olarak kaldırdı ve Rusyanın ürettiği petrolü alan ülkelere karşı geçici muafiyet verdi, böylece Rusya bütün üretimini sisteme verebildi. Yani sistem, tek bir damar tıkandığında diğer kılcal damarları devreye sokabilecek bir esneklik kazandı

Dünyada bulunan ve Brent Petrol Piyasasında işlem gören büyük miktarları tek seferde taşıyabilen çok büyük Petrol Tankerleri bulunmaktadır. Bu tankerlerim Vlcc olarak adlandırılanları ortalama 2 milyon varil hatta süper tanker olarak adlandırılan az sayıda olan bazıları 20 milyon varil petrol taşıyabilmektedir. Türkiye’nin yıllık petrol tüketimi 400 milyon varil kadar. Bu büyük tankerlerden birisi taşıdığı petrol ile tek başına Türkiye’nin yaklaşık 20 günlük petrol ihtiyacını karşılayabilmektedir. Dünyada bu büyük tankerlerden 850 kadar bulunduğu bilinmektedir ve bu tankerlerde yüklü petrolün miktarı toplam 16,5 milyar varil etmektedir. Dünyanın aylık petrol tüketiminin yaklaşık 3 milyar varil olduğu düşünülürse her an denizlerde dünyanın 5 aylık tüketimini karşılayacak petrol çok büyük tankerlerde dolaşmaktadır. İşte bu tankerlerden 250-300 kadarının 12 günlük İran-ABD-İsrail savaşı sonrasında dolum yaparak en büyük petrol tüketicisi Çin’in en yakın denizlerine park ettiği, bu gemileri anlık izleyen program ve borsa verilerinden görülmektedir. Yani ABD ve İsrail’in İran’a saldırısı başladığı anda Çin’in petrol ihtiyacını aylarca karşılayacak petrol sadece saatlik mesafede hazır bekliyordu.

Petrol ithal eden ülkelerin önemli bölümünün stratejik petrol rezervleri bulunuyor. Yani bir anlamda ülkelerin yastık altı petrolü. Bu rezervler normal zamanlarda piyasaya sürülmek için değil, olağanüstü durumlarda arz şoklarını yumuşatmak için tutuluyor. ABD ve İsrail’in, İran’a saldırısı başladığında ülkeler ilk şok anında yastık altında tutulan petrol stoklarını kullanacaklarını açıkladı. Özellikle en büyük stok sahibi ABD’nin stoklarını piyasaya süreceğini açıklaması fiyatların 110 Dolar seviyesinden hızla 100 Doların altına düşmesine neden oldu.

İşin bir de finansal boyutu var, piyasalar yalnızca fiziksel varlıkla değil, beklentilerle yönetilir. Siyasi liderlerin piyasaları sakinleştiren söylemleri, yani sakinleştirici açıklamalar (jawboning) stratejileri, vadeli işlem piyasalarındaki spekülatif köpüğü hızla eritti. ABD başkanı Trump’un çok sık yaptığı anlaştık, boğaz açılacak açıklamaları ile Brent Petrol piyasasında yüksek oynaklık(volatilite) oluşturdu. Bu açıklamalar ile petrol fiyatları günlük yüzde 10 yükselip, düştü. Bu oynaklık karşısında spekülatörler riskten kaçındı ve uzun pozisyonlarını daralttı, bu da petrolün yapay olarak oluşturulan talep ile çok ani yükselmesinin önüne geçti.

Asıl büyük değişim ABD'nin kaya petrolü devriminde yatmaktadır. 1970'lerde petrol piyasasının merkezinde Körfez varken, bugün Amerika Birleşik Devletleri var. Kaya petrolü ve hidrolik kırılma teknolojilerindeki gelişmeler ABD'nin petrol üretimini olağanüstü şekilde artırdı. Bu sadece ABD'nin daha fazla petrol üretmesi anlamına gelmiyor, aynı zamanda petrol piyasasının jeopolitik yapısını da değiştiriyor.

Eskiden petrol üretimindeki büyük bir şokun ilk adresi Körfez'di; bugün ise dünyanın farklı bölgelerinde üretim kapasitesi bulunuyor. Dolayısıyla bir bölgedeki arz kaybının tamamı olmasa bile önemli bir kısmı başka üreticiler tarafından telafi edilebiliyor. Bu noktada Venezuela da dikkat çekiyor. Venezuela'nın petrol rezervleri dünyanın en büyükleri arasında yer alıyor, ancak petrolünün önemli bölümü ağır ham petroldür. Bu petrolün çıkarılması, taşınması ve işlenmesi için uygun teknoloji ve rafineri altyapısı gerekir. Yani petrolünüzün yer altında bulunması başka şeydir, onu ekonomik olarak piyasaya sunabilmeniz başka şeydir. İşte petrol piyasasının en çok gözden kaçırılan taraflarından biri budur; petrol sadece yer altında değil, rafineride ve boru hattında da vardır.

Burada biraz teknik düşünelim. Dünyadaki bütün ham petrol aynı değildir; API gravitesi, kükürt oranı, viskozitesi ve içerdiği metal ile diğer bileşenler farklıdır. Dolayısıyla bir rafinerinin işleyebileceği ham petrol türü de sınırlıdır. Örneğin ağır ve yüksek kükürtlü bir ham petrolü, hafif ve düşük kükürtlü petrol için tasarlanmış bir rafineriye gönderip "nasıl olsa petrol" diyemezsiniz; rafinerinin konfigürasyonu buna uygun olmalıdır. Bu yüzden ABD Venezuela’ya ambargo uygularken bile Meksika Körfezi kıyısında ve güneyinde bulunan rafinerilerinin ihtiyacı olan petrolü satmasına izin vermişti çünkü bu rafineriler sadece Venezuela’ın yoğun petrolünü işleyecek şekilde dizayn edilmişlerdi ve bunlar çalışmaz ise güney eyaletlerinde benzin ve motorin sıkıntısı çekilecekti. Bütün güney eyaletlerinin ihtiyacı olan akaryakıtı uzak rafinerilerden getirmek ise nakliye masrafı nedeniyle istenmeyen fiyat artışına neden olacaktı. Bu nedenle petrol piyasasındaki arz esnekliğini hesaplarken sadece "dünyada kaç milyon varil petrol üretiliyor?" sorusunu sormak yeterli değildir. Hangi petrol? Nerede üretiliyor? Nereye taşınabiliyor? Hangi rafineride işlenebiliyor? Hangi ürünlere dönüştürülebiliyor? İşte gerçek enerji güvenliği burada başlıyor.

Savaş döneminde dikkat çeken bir diğer gelişme ise petrol talebindeki değişimdi. Özellikle Çin'in petrol ithalatındaki ve tüketimindeki düşüş önemliydi. Çin gerektiğinde kömür kullanımını artırabildi, doğalgazı devreye alabildi, nükleer üretim kapasitesinden yararlanabildi ve stratejik rezervlerini kullanabildi. Yani Çin'in enerji sistemi tek bir kaynağa mahkûm değildi. Burada çok önemli bir kavramla karşılaşıyoruz: Enerji çeşitliliği. Bir ülkenin enerji güvenliği yalnızca ne kadar petrolünün olduğuyla ölçülmez. Elektrik üretiminde kömürünüz, doğalgazınız, nükleer kapasiteniz, yenilenebilir üretiminiz, batarya ve depolama sistemleriniz ile hidroelektrik kapasiteniz varsa petrol şoklarına karşı daha dayanıklı olursunuz. Çünkü bir enerji kaynağındaki problemi diğer kaynaklarla kısmen telafi edebilirsiniz. Bugün Rusya büyük petrol üreticilerinden olmasına rağmen enerji krizi içinde, akaryakıt sıkıntısı hat safhada, çoğu yerde istasyonların önünde uzun kuyruklar var çünkü Ukrayna uzun menzilli dronları ile Rus rafinerilerini büyük ölçüde felç etti. İşte 1970'lerden bugüne dünyanın en büyük değişimlerinden biri budur.

Petrolün enerji sistemindeki payının azalması, petrolün önemini kaybettiği anlamına gelmiyor; tam tersine petrol hâlâ ulaştırmanın temel yakıtlarından ve petrokimyanın temel hammaddesidir. Plastiklerden gübrelere, ilaçlardan sentetik malzemelere kadar çok geniş bir üretim zincirinin içerisindedir. Dolayısıyla petrolün enerji sistemindeki payı azalırken bazı sektörlerdeki stratejik önemi devam ediyor. Ancak petrolün en fazla talep edildiği ulaştırma alanında elektrikli araçların payının yükselmesi, petrole bağımlılığı azaltıyor ve şoklara karşı ülkeleri daha dayanıklı hale getiriyor. Çin araçlarda yüksek elektrik dönüşümü ve güneş enerjisinden elde ettiği yüksek oran sayesinde enerjide petrole bağımlılığını katlanabilir düzeye çekmeyi başardı. Çin biliyor ki özellikle enerjide ve ham maddede Malaka Boğazına olan yüksek oranda bağımlı olması bu boğazın kapatılması ile zor duruma düşecek. Malaka Boğazına bağımlılığı kendisinin en zayıf yanlarından birisi. Çin bu bağımlılığını aşmak için elinden gelen bütün tedbirleri zaman içinde almaya çalıştı, petrol konusunda nispeten başarılı olmuş görünüyor.

Unutulmamalı ki ikinci dünya savaşına Japonya sırf bu yüzden girmişti. ABD ve İngiltere Malaka Boğazını kapatmış, bu durum Japonya’nın en fazla 1,5 yıllık yıllık bir petrol ve ham madde stoğunun kalmasına neden olmuştu. Japonya ya diz çökecek ya da saldırıya geçerek Malaka Boğazını açacaktı. Nitekim Japonya Malezya, Singapur ve Sumatra adasını ele geçirerek Malaka Boğazını açmış, böylece petrol ve ham madde akışını yeniden sağlamıştır. Japonya savaşın bittiği 1945 yılına kadar bu toprakları elinde tutarak hammadde ve petrol akışını sağlayabilmiştir. Malaka Boğazını kaybettikten kısa süre sonra kaynakları biterek savaş sona ermiştir.

Elektrikli otomobiller petrol talebini ulaştırmanın bazı alanlarında azaltabilir, fakat yapay zekâ veri merkezleri, çip fabrikaları, elektrikli araç fabrikaları ve yeni sanayi yatırımları çok büyük miktarda elektrik talep ediyor. Bu nedenle geleceğin enerji sorusu sadece "petrolden nasıl kurtulacağız?" olmayacak, aynı zamanda "bu kadar elektriği nereden bulacağız?" sorusuna dönüşecek.

Bence asıl dikkat etmemiz gereken yer burası. Dünya da enerji dönüşümü yıllardır iklim değişikliği üzerinden tartışılıyor. Daha az karbon, daha fazla yenilenebilir enerji, elektrikli otomobiller, hidrojen, nükleer enerji. Bunların hepsi doğru, fakat artık enerji dönüşümünün başka bir nedeni daha var, enerji güvenliği. Bir ülke petrol ithal ediyor olabilir ve bir gün petrolünü alamayabilir; doğalgaz ithal ediyor olabilir ve bir gün boru hattı kapanabilir; elektriğini başka ülkeden alıyor olabilir ve bir gün aldığı enerji hattı kesilebilir. Dolayısıyla enerji güvenliği artık yalnızca "ucuz enerji" meselesi değil, sürekli erişilebilir enerji meselesidir.

Hürmüz Boğazı'nın önemi yalnızca petrolün buradan geçmesinden kaynaklanmıyor; asıl mesele dünya enerji sisteminin belirli coğrafi düğümlere bağımlı olmasıdır. Bir boru hattı, bir liman, bir boğaz, bir rafineri, bir LNG terminali veya bir elektrik iletim hattı. Bunların herhangi birisi devre dışı kaldığında sistemin tamamı etkilenebilir. Bu nedenle geleceğin enerji savaşları yalnızca petrol kuyularına saldırılar üzerinden gerçekleşmeyecek; enerji altyapısına yönelik saldırılar giderek daha önemli hale gelecek. Drone teknolojilerinin yaygınlaşması bunun en açık göstergelerinden biridir. Eskiden bir petrol rafinerisini vurmak için büyük bir hava operasyonu gerekebilirdi, bugün ise nispeten düşük maliyetli insansız sistemlerle kritik altyapılara saldırı yapılabiliyor. Bu da enerji güvenliği denklemine yeni bir değişken ekliyor. Rusya-Ukrayna savaşı bize enerji üretim merkezleri sınırınızdan ne kadar uzakta olursa olsun gelişen uzun menzilli dron ve seyir füzesi teknolojisi ile asla güvende değilsiniz. Ukrayna eski, kullanılmayan Rus yapımı uçaklarının motorlarını dünyadan satın alarak çok ucuza ürettiği 1200 kg patlayıcı taşıyabilen Flamingo seyir füzeleri ile Rusya’nın sınırdan 3 bin km uzaktaki rafinerilerini üst üste vurdu . Artık enerji altyapılarının fiziksel güvenliği en büyük sorunların başında gelmektedir

Petrol krizinin çıkmamış olması sevindirici olabilir, ama buradan "artık petrol krizi yaşanmaz" sonucunu çıkarmak büyük hata olur. Çünkü petrol talebi hâlâ yüksek, petrol üretiminin belirli bölgelerde yoğunlaşması ve rafineri kapasitesinin coğrafi olarak eşit dağılmamış olması önemini koruyor. Deniz taşımacılığı, borular, boğazlar hâlâ kritik konumdadır. Ve en önemlisi, petrol piyasası hâlâ beklentilere çok duyarlıdır; 1979'da arz sadece yüzde birkaç puan düşerken fiyatların katlanmasının nedeni bize bunu gösteriyor. Petrol piyasasında bazen gerçek arz açığından daha büyük olan şey, arz açığı beklentisidir.

Buraya kadar anlattığımız her şey Türkiye açısından daha farklı bir anlam taşıyor. Çünkü Türkiye büyük bir enerji tüketicisi olmasına rağmen enerji kaynakları bakımından dışa bağımlı bir ülke. Bu nedenle petrolün fiyatının 70 Dolardan 100 Dolara çıkması Türkiye için yalnızca akaryakıt fiyatının yükselmesi anlamına gelmiyor; ulaştırma, üretim ve lojistik maliyetleri yükseliyor, ithalat faturası büyüyor, cari açık baskısı oluşuyor, enflasyon yükseliyor ve bütün bunlar ekonominin diğer taraflarına yayılıyor. Türkiye'nin enerji güvenliği bu nedenle yalnızca petrol aramakla çözülecek bir mesele değildir. Daha fazla yerli petrol elbette önemlidir, ama bunun yanında daha fazla güneş, rüzgâr, nükleer enerji, daha güçlü elektrik şebekesi, daha fazla depolama ve daha güçlü enerji lojistiği gerekiyor. Çünkü enerji güvenliği çeşitlilikten geçiyor.

Güneş enerjisinin en önemli avantajı ithal edilmemesidir; güneş her gün doğuyor, fakat petrol tankerle, doğalgaz boru hattıyla veya LNG gemisiyle, kömür ise gemiyle geliyor. Güneş ve rüzgârda ise yakıt maliyeti yoktur. Bu nedenle yenilenebilir enerjiye yapılan yatırım yalnızca çevre yatırımı değil, aynı zamanda enerji ithalatını azaltma yatırımdır. Fakat burada da bir şart var; güneş paneli kurmak yetmez, rüzgâr türbini kurmak yetmez. Üretilen elektriği taşıyacak şebekeniz yoksa üretim kapasitesinin bir bölümünü kullanamazsınız. Güneş gündüz üretir, ancak tüketim her zaman gündüz gerçekleşmez; dolayısıyla depolama gerekir.

Enerji dönüşümü aslında sadece santral kurma işi değildir; santral, şebeke, depolama, yedek kapasite ve dijital yönetim birlikte düşünülmelidir. Nükleer enerjinin tekrar gündeme gelmesinin nedeni de buradadır. Güneş ve rüzgâr değişkendir, nükleer santraller ise sürekli elektrik üretimi sağlayabilir. Üstelik yakıt maliyetinin toplam elektrik maliyeti içerisindeki ağırlığı fosil yakıtlardaki kadar belirleyici değildir. Bu nedenle nükleer enerji yalnızca karbon emisyonlarını azaltmak için değil, baz yük ve enerji güvenliği açısından da önemlidir. Dahası, küçük modüler reaktör teknolojilerindeki gelişmeler nükleer enerjinin kullanım alanlarını değiştirebilir. Özellikle büyük veri merkezlerinin çok yüksek ve kesintisiz elektrik ihtiyacı, enerji şirketlerini yeni çözümler aramaya zorluyor. Dolayısıyla gelecekte enerji politikası ile teknoloji politikası arasındaki sınır daha da ortadan kalkacak.

Yazının başındaki soruya tekrar dönelim; Petrol fiyatları neden 200 Dolara çıkmadı? Çünkü dünya 1970'lerdeki dünya değil; enerji kaynakları çeşitlendi, ABD'nin petrol üretimi arttı, alternatif üreticiler devreye girdi, stratejik rezervler kullanıldı, büyük petrol tankerleri talebin büyük kısmını kritik zamanlarda karşıladı, talep belli ölçülerde azaltılabildi, Çin gibi büyük ekonomiler farklı enerji kaynaklarına yönelebildi ve petrolün küresel enerji içerisindeki payı düştü. Ve belki de en önemlisi, piyasalar bu kez krizin kalıcı olacağına inanmadı. Yani petrol krizi sadece fiziksel bir olay değil; ekonomik, jeopolitik, psikolojik ve artık giderek daha fazla teknolojik bir olaydır.

Bugün petrol krizinin yaşanmamış olması bizi rahatlatmamalı, tam tersine bize önemli bir ders vermelidir. Dünya bir enerji krizinin eşiğine geldiğinde sistemi ayakta tutan çok sayıda tampon mekanizması olduğunu gördük, ama bu tamponların hepsi sınırsız değil. Stratejik rezervleri kullanabilirsiniz fakat sonra onları yeniden doldurmanız gerekir. Üretimi artırabilirsiniz fakat bu üretim sonsuza kadar sürdürülemez. Bakımları erteleyebilirsiniz fakat ertelenen bakım bir gün yapılmak zorundadır. Talebi azaltabilirsiniz fakat ekonomik büyümeyi sürekli olarak bunun üzerine kuramazsınız. Alternatif enerji kaynaklarına yönelebilirsiniz fakat bunun için yıllar süren yatırım gerekir.

İşte mesele burada düğümleniyor; enerji krizi çıkmadı diye enerji güvenliği sorunu ortadan kalkmadı, tam tersine enerji güvenliğinin ne kadar karmaşık hale geldiğini gördük. 1970'lerde petrol kuyusu önemliydi; bugün petrol kuyusu kadar rafineri, rafineri kadar liman, liman kadar boru hattı, boru hattı kadar elektrik şebekesi, şebeke kadar depolama ve bunların hepsi kadar teknoloji önemlidir. Belki de önümüzdeki dönemin en önemli enerji sorusu "petrol nerede?" değil, "enerjiye ne kadar süreyle, hangi yoldan ve hangi şartlarda kesintisiz ulaşabiliyoruz?" olacaktır. Çünkü enerji güvenliği artık yalnızca yer altında bulunan kaynakla ölçülmüyor; enerjiyi üretmek, taşımak, depolamak, dönüştürmek ve gerektiğinde alternatif bir kaynağa geçebilmek asıl güvenliği oluşturuyor.

Türkiye açısından ise mesele çok daha açıktır. Daha fazla yerli üretim, yenilenebilir enerji, nükleer kapasite, daha güçlü elektrik şebekesi, daha fazla depolama ve daha güvenli enerji koridorları ile çeşitlendirilmiş bir enerji sistemi. Enerji tarihine baktığımızda bir gerçek hiç değişmiyor; enerjiye sahip olan güçlüdür, ama günümüzde bunun yanına bir cümle daha eklemek gerekiyor, enerjiye tek bir kaynaktan bağımlı olmayan daha da güçlüdür.

Dünya her krizden bir şey öğrenmekte ve buna tedbir almaktadır. İran- Irak savaşında Hürmüz Boğazından geçen tankerlere İran saldırmış ve bogaz geçişlerini kısıtlamıştı. Suudi Arabistan yazımızda geçen Hürmüz Boğazını devre dışı bırakan boru hattını o savaş sonrasında yapmıştır. Bae de Hürmüz Boğazını pas geçip Umman Körfezine bağlanan boru hattını Hürmüz Bogazının kapanması tehlikesine karşılık 2012 yılında hizmete almıştı. ABD ve İsrail’in, İran’a düzenledikleri hukuksuz saldırı sonrasında ise yeni ulaşım yolları mutlaka devreye alınacaktır. Bu durumdan Türkiye olarak mutlaka yararlanmalı, Suudi Arabistan-Irak- Türkiye üzerinden Avrupa’ya gitmesini planladığımız Kalkınma Yolunun inşa edilmesi için taraflara en güvenli ve ekonomik yolun bu güzergahın burası olduğunu iyi anlatmalıyız. Kalkınma Yolunun açılması için İran’a yapılan bu saldırı ve Hürmüzün kapanması bir fırsat olacaktır. Irak’ın yeterli barışa kavuşmaması durumunda bu yol çok rahatlıkla Ürdün ve Suriye üzerinden planlanabilir.

Petrol krizi bu defa çıkmadı, peki bir daha ki sefere çıkmayacağının garantisi var mı? Yok. Hatta teknoloji, jeopolitik ve enerji sisteminin birbirine daha fazla bağlandığı yeni dünyada, karşımıza çıkacak krizin adı petrol krizi bile olmayabilir. Belki de geleceğin enerji krizini varil başına Dolar değil, kilovat-saat başına güvenlik belirleyecek. Türkiye'nin bugünden cevaplaması gereken soru da tam olarak budur; enerji kesildiğinde ne yapacağız? Bu sorunun cevabını kriz çıktığında aramaya başlarsak çok geç kalmış oluruz.

Toplam Okunma Sayısı : 86