TROYA'DAN ÇANAKKALE'YE: ÜÇ BÄ°N YILLIK BÄ°R HESAPLAÅžMANIN ANALÄ°ZÄ°

Bazı coÄŸrafyalar vardır ki üzerlerinde yalnız ordular savaÅŸmaz; efsaneler, medeniyetler ve tarihin derinliklerinden gelen hatıralar da karşı karşıya gelir.

Çanakkale, iÅŸte böyle bir coÄŸrafyadır.

BoÄŸazın suları yalnızca Marmara'yı Ege'ye baÄŸlamaz. Antik dünyanın destanlarıyla modern çağın büyük hesaplaÅŸmalarını da birbirine baÄŸlar. Bir kıyısında Homeros'un ölümsüzleÅŸtirdiÄŸi Troya yükselirken, karşı kıyısında binlerce yıl sonra baÅŸka bir savaşın siperleri kazılmıştır.

Birinde Akhaların gemileri, diÄŸerinde Ä°ngiliz ve Fransız zırhlıları vardır. Birinde surların önünde AÅŸil ile Hektor karşılaşır; diÄŸerinde Türk askerleriyle dünyanın dört bir yanından getirilmiÅŸ birlikler. Aradan yaklaşık üç bin yıl geçmiÅŸ, gemiler deÄŸiÅŸmiÅŸ, kılıçların yerini toplar, okların yerini mermiler almıştır. Fakat insanın güç, hâkimiyet, ÅŸeref ve vatan uÄŸruna giriÅŸtiÄŸi mücadelelerin dili pek deÄŸiÅŸmemiÅŸtir.

1915 yılında Çanakkale'ye gelen Ä°ngiliz ordusunun komutanı General Sir Ian Hamilton'ın yarımadayı bir çizmeye benzetmesi, bu tarihî yakınlığın dikkat çekici örneklerinden biridir. Çizmenin bir bileÄŸi, bir burnu ve bir de topuÄŸu vardır. Antik dünyanın yenilmez savaÅŸçısı AÅŸil'in de öyle.

Bu benzerlik, insanı şu soruyla karşı karşıya bırakır:

Acaba Çanakkale'de yalnızca bir yarımadaya mı saldırılmıştı; yoksa Avrupa'nın tarihî ve kültürel hafızasında yaÅŸayan eski bir fetih hikâyesi, yüzyıllar sonra yeniden mi sahneye konuluyordu?

1. Troya'nın Önünde Ä°ki Güç: Agamemnon ve AÅŸil

Troya Savaşı'nın baÅŸlangıcında, görünürde bir kadın ve çiÄŸnenmiÅŸ bir onur vardır. Sparta Kralı Menelaos'un eÅŸi Helen, Troya Prensi Paris tarafından Troya'ya götürülmüÅŸtür. Menelaos'un kardeÅŸi, Miken Kralı Agamemnon, Akha hükümdarlarını bir araya getirerek büyük bir sefer baÅŸlatır.

Ancak destanın asıl meselesi yalnızca Helen deÄŸildir. Helen, savaşın görünür gerekçesidir. Arka planda ise kralların otoritesi, hanedanların itibarı, savaÅŸçıların ÅŸerefi, ganimet düzeni ve iktidar mücadelesi vardır. Agamemnon ile AÅŸil, bu dünyanın iki farklı yüzünü temsil eder.

Agamemnon, hükümdarlık otoritesidir. AÅŸil ise bireysel kudretin ve savaÅŸçı ÅŸerefinin temsilcisidir.

Agamemnon, savaÅŸ esiri Briseis'i AÅŸil'den aldığında mesele yalnızca bir kadının el deÄŸiÅŸtirmesi deÄŸildir. Antik savaÅŸ düzeninin insanı ganimete dönüÅŸtüren acımasızlığı içinde, AÅŸil'in savaÅŸçı olarak tanınma ve saygı görme hakkı da çiÄŸnenmiÅŸtir. AÅŸil savaÅŸtan çekilir.

Homeros'un Ä°lyada destanına yön veren büyük öfke iÅŸte budur. Burada tarih boyunca tekrar eden bir iktidar sorunu kendisini gösterir: Siyasi otoriteyle fiilî güç her zaman aynı elde bulunmaz.

AÅŸil'in asıl karşısında duran Troya kahramanı ise Hektor'dur. Ve Hektor, destanın baÅŸka bir ahlaki dünyasını temsil eder. O, krallığı ele geçirmek için uzak diyarlara gitmiÅŸ bir savaÅŸçı deÄŸildir. Surlarının önünde bekleyen, eÅŸini, çocuÄŸunu, babasını ve ÅŸehrini korumak isteyen bir savunucudur.

AÅŸil'in ÅŸöhreti savaÅŸ meydanında kazanılacaktır. Hektor'un kaderi ise savunduÄŸu ÅŸehirle birleÅŸmiÅŸtir. Birinin önünde fethedilecek bir kent, diÄŸerinin arkasında kaybedilmemesi gereken bir vatan vardır.

Bu karşıtlık, binlerce yıl sonra Çanakkale'deki savunma mücadelesinin neden Troya hafızasıyla iliÅŸkilendirilebildiÄŸini anlamamıza yardımcı olur.

2. Yenilmez Kahramanın Ölümcül Sırrı

Mitolojiye göre AÅŸil'in annesi, deniz tanrıçası Thetis, oÄŸlunu ölüme karşı korumak ister. Sonraki dönemlerde yaygınlaÅŸan anlatıda onu kutsal Styks Nehri'nin sularına batırır. Fakat bunu yaparken topuÄŸundan tutmuÅŸtur. Suyun deÄŸmediÄŸi o küçük bölüm, kahramanın korunmasız kalan tek yeridir. AÅŸil'in bedeninde küçücük bir açıklık vardır. Ama ölüm, bazen en büyük güce en küçük açıklıktan ulaşır.

Troya Prensi Paris'in de oku, bu zayıf noktaya isabet eder. AÅŸil ölür. AÅŸil tendonu ismi de buradan gelir.

Ama çaÄŸlar boyunca insanların hafızasında kalan ders açıktır: Hiçbir güç bütünüyle yenilmez deÄŸildir.

AÅŸil'in topuÄŸu zamanla yalnızca insan bedenindeki bir zayıflığın deÄŸil, görkemli görünen bütün yapıların gizli kırılganlığının adı olmuÅŸtur. Orduların, devletlerin, hanedanların ve imparatorlukların da birer AÅŸil topuÄŸu olabilir.

Ä°ÅŸte Çanakkale'nin 1915 yılında insanlığa yeniden hatırlatacağı gerçeklerden biri budur.

3. Gelibolu Haritasında Bir Çizme

1915 baharında Ä°ngiliz ve Fransız kuvvetlerinin hayallerinde stratejik hedef vardı. Çanakkale BoÄŸazı zorlanacak, Ä°stanbul üzerinde askerî baskı kurulacak, Osmanlı Devleti mümkünse savaÅŸ dışı bırakılacak ve Rusya'ya deniz yoluyla ikmal imkânı saÄŸlanacaktır.

Bu hesapta Çanakkale, yalnızca birkaç tabya veya dar bir deniz geçidi deÄŸildir. Avrupa'daki savaşın kilidini açabilecek stratejik bir kapıdır. Ne var ki kapı, haritada göründüÄŸünden çok daha çetin bir coÄŸrafyanın ortasındadır.

Ä°ngiliz çıkarma kuvvetlerinin komutanı General Sir Ian Hamilton, 20 Mayıs 1915 tarihli resmî raporunda Gelibolu Yarımadası'nın güney bölümünü eskimiÅŸ bir çizmeye benzetir. Benzetmesi yalnızca ÅŸiirsel deÄŸildir; oldukça somuttur. Çizmenin bileÄŸini Kabatepe ile Kalkmaz Dağı arasına, topuÄŸunun altını Kilitbahir tabyalarının bulunduÄŸu kesime, burnunu ise Tekke Burnu'ndan Seddülbahir'e uzanan yarımada ucuna yerleÅŸtirir.

Bir komutanın askerî araziyi tarif ederken insan bedenine ve giyim eÅŸyasına iliÅŸkin bu kadar açık bir benzetmeye baÅŸvurması dikkat çekicidir. Hamilton'ın savaşı anlatırken AÅŸil'in topuÄŸunu açıkça anmaktadır. 30 Nisan 1915 tarihli günlüÄŸünde Hamilton, Anadolu yakasındaki Troya ovasından ateÅŸ eden Osmanlı obüslerinin Ä°ngilizlerin Seddülbahir'deki çıkarma sahillerini vurduÄŸunu anlatır. Ardından Paris'in aynı topraklardan AÅŸil'e ok attığını hatırlatır. Ve Ä°ngilizlerin güneydeki sahillerinin de AÅŸil'in efsanevi tendonu kadar savunmasız olduÄŸunu belirtir.

Ä°ÅŸte tarih burada beklenmedik bir anlam kazanır. Çanakkale'de AÅŸil'in topuÄŸuna vurulacak darbeyi tasavvur eden yalnızca saldırgan deÄŸildir. Ä°ngiliz komutan, kendi askerlerinin bulunduÄŸu dar kıyı ÅŸeridini de AÅŸil'in yaralanabilir topuÄŸu olarak görmektedir. Üstelik eski Troya'nın bulunduÄŸu Anadolu kıyısından gelen ateÅŸ, onun gözünde Paris'in oklarını hatırlatmaktadır.

Yüzyıllar önce AÅŸil'i yaralayan ok, ÅŸimdi Osmanlı topçusunun mermisine dönüÅŸmüÅŸtür. Hatta bu anılarda, Ä°ngiliz SavaÅŸ Bakanı Lord Kitchener'ın Çanakkale'yi, Alman savaÅŸ gücünün kolay yaralanamayan devasa yapısındaki zayıf topuk olarak gördüÄŸünü aktarır. Böylece aynı düÅŸünce farklı yönlerde kullanılmaktadır.

Bu durum bize tarihin önemli bir gerçeÄŸini gösterir: Güç iliÅŸkilerinde AÅŸil'in kim olduÄŸu, hikâyeyi kimin anlattığına baÄŸlı olarak deÄŸiÅŸebilir.

4. Homeros'un Gölgesinde Bir Ä°mparatorluk Seferi

Ä°ngilizlerin Troya mitolojisini Çanakkale coÄŸrafyasında hatırlamaları tesadüfî bir edebiyat merakı deÄŸildir. Antik Yunan ve Roma kültürü, uzun yüzyıllar boyunca Britanya'nın seçkin eÄŸitim geleneÄŸinde önemli bir yere sahip olmuÅŸtur. Homeros, Vergilius, Plutarkhos ve eski çaÄŸların büyük kahramanları yalnızca geçmiÅŸe ait ÅŸahsiyetler olarak görülmemiÅŸtir. Bu, onlar için cesaretin, hükümdarlığın, askerî gücün ve siyasi meÅŸruiyetin anlatılmasında kullanılan ortak bir semboller dünyasıdır.

Bu yüzden Ä°ngiliz donanmasında antik dünyanın kahramanlarının adlarını taşıyan gemilere rastlamak ÅŸaşırtıcı deÄŸildir. 1915 yılının Çanakkale sularında Agamemnon ile birlikte Queen Elizabeth, Lord Nelson ve Inflexible gibi isimlerin yer alması, mitolojik hükümdarlığın, modern monarÅŸinin ve deniz imparatorluÄŸu geleneÄŸinin aynı askerî dünyada buluÅŸtuÄŸunu gösterir.

Çanakkale'ye katılan Ä°ngiliz askerlerinden, Oxford'da klasik eÄŸitim görmüÅŸ Patrick Shaw-Stewart, 1915 yılında Gelibolu cephesine dönerken yazdığı ÅŸiirinde AÅŸil'e seslenir: AÅŸil'i modern savaşın siperine çağırır.

Bu, sıradan bir benzetmeden fazlasıdır.

AÅŸil, ÅŸair için yalnızca yenilmezliÄŸin deÄŸil, öleceÄŸini bile bile savaÅŸa dönmenin sembolüne dönüÅŸmüÅŸtür. Çanakkale'de savaÅŸan ve daha sonra Ä°ngiltere BaÅŸbakanı olacak Clement Attlee de Lemnos 1915 ÅŸiirinde Helen'i, AÅŸil'i ve eski Ege dünyasını hatırlatır. Fakat mitolojik hayranlığın yerini giderek memleket özlemi ve savaşın anlamsızlığına iliÅŸkin duygular alır.

Bu örnekler, Ä°ngiliz askerî ve edebî dünyasının Troya Savaşı'nı gerçekten Çanakkale'ye taşıdığını gösterir.

Orta ÇaÄŸ Ä°ngiliz tarih geleneÄŸinde, Britanya'nın kurucusu sayılan Brutus'un Troya'dan kaçan Aeneas'ın soyundan geldiÄŸi anlatılır.

Yani Ä°ngiliz kültürü kendisini yalnızca Troya'ya saldıran Akhaların deÄŸil, kimi zaman da Troya'dan kurtulanların mirasçısı olarak da tasavvur etmiÅŸtir.

Ancak Troya'yı hatırlayan yalnızca Ä°ngilizler deÄŸildi. Türk edebiyatı da aynı destanı, bu kez Çanakkale'de kazanılan zaferin ışığında yeniden yorumluyordu. Halit Fahri Ozansoy, 1917 yılında yayımlanan Çanakkale ÅŸiirinde, Homeros'un binlerce yıllık destanını tarihî bir hakikatin karşısına çıkarıyordu:

“Çanakkale zaferi bir masal deÄŸil, bir hakikat…”

Ardından antik dünyanın yenilmez savaÅŸçısına dönerek ÅŸöyle sesleniyordu:

“AÅŸiller’in yosun tutmuÅŸ miÄŸferine
Bundan böyle ışık vermez ÅŸeb-çeraÄŸlar”

Ä°ngiliz ÅŸairinin yeniden savaşın siperlerine çağırdığı AÅŸil, Türk ÅŸairinin mısralarında artık eski ihtiÅŸamını kaybetmiÅŸti. Bir tarafta Homeros'un kahramanlarıyla kendisini anlatan Ä°ngiliz ÅŸiiri, diÄŸer tarafta o kahramanların efsanevi üstünlüÄŸüne Çanakkale'nin gerçek zaferiyle cevap veren Türk ÅŸiiri vardı. Böylece aynı coÄŸrafyada yalnızca ordular deÄŸil, destanlar da karşı karşıya geliyordu. Ve bu defa Anadolu kıyılarında yeni bir destan yazılmıştı. 

5. Troya'nın Karşı Kıyısında Yeniden Yazılan Destan

18 Mart 1915'te Çanakkale BoÄŸazı'nı zorlayan Ä°tilaf donanması ağır bir yenilgiye uÄŸradı. Bouvet, Irresistible ve Ocean gibi zırhlıların kaybında Osmanlı mayın hatları ve kıyı savunmasının büyük payı vardı. Nusret'in döÅŸediÄŸi mayınlar, kıyı tabyalarının ateÅŸi ve savunmanın askerî direnci, devrin güçlü donanmasını durdurdu.

DüÅŸman her ne kadar hedeflerini mitolojik bir hayalle açıklamak istese de, Çanakkale zaferi, coÄŸrafyanın doÄŸru deÄŸerlendirilmesi, savunma hazırlıkları, mayın harbinin etkisi ve askerlerin savaÅŸ gücüyle kazanılmıştır. Bu Türk’ün ezeli kuvvetinin ebedi destanıdır.

Fakat olayın sembolik anlamı da küçümsenemez. Bir zamanlar demir zırhlarıyla yenilmezlik duygusu veren gemilerin, görünmeyen mayınlar karşısında çaresiz kalması, AÅŸil'in efsanesini modern savaşın diliyle yeniden düÅŸündürür. 25 Nisan'da baÅŸlayan kara çıkarmalarında ise savaşın baÅŸka bir safhası açılmıştır.

Seddülbahir'de, Arıburnu'nda ve ardından Anafartalar'da yarımadanın dar kıyıları, imparatorluk ordularının birbirine tutunduÄŸu kanlı savaÅŸ alanlarına dönüÅŸür.

Esat PaÅŸa, Cevat PaÅŸa,  Yarbay Mustafa Kemal ve daha pek çok komutanla adı bilinen veya bilinmeyen binlerce Osmanlı askeri, geniÅŸ bir savunma mücadelesinin parçalarıdır.

Troya'nın Hektor'u için ne anlam taşıyorsa, Çanakkale'de savunulan toprak da Osmanlı askerleri için benzer bir ahlaki duyguya dönüÅŸmüÅŸtür.

Elbette Antik Troya halkıyla yirminci yüzyıl Anadolu Türkleri aynı tarihî topluluk deÄŸildir. DüÅŸman ordusu da, Çanakkale'deki Osmanlı ordusu da çok farklı bölgelerden ve topluluklardan gelen insanlardan oluÅŸuyordu.

Aynı coÄŸrafyada yeniden bir çıkarma gerçekleÅŸtirilmiÅŸ, fakat bu defa denizden gelen büyük ordu hedeflediÄŸi sonuca ulaÅŸamamıştır. Troya'nın yıkılışıyla sonuçlanan eski destanın karşısında, Çanakkale'de savunmanın baÅŸarısıyla hatırlanan yeni bir tarihî destan doÄŸmuÅŸtur.

6. Fatih'in Troya'sı: BeÅŸ Asır Önceki Hatırlayış

Troya ile Türk tarihî hafızası arasındaki iliÅŸki, 1915'te baÅŸlamaz. Bu hikâyenin dikkat çekici duraklarından biri de Fatih Sultan Mehmed devridir. Fatih'in tarihini kaleme alan Kritovulos, padiÅŸahın 1462 yılında Midilli seferi sırasında Troya'nın bulunduÄŸu bölgeye gittiÄŸini anlatır.

Sultan, antik ÅŸehrin kalıntılarını ve kahramanların mezarları olarak bilinen yerleri incelemiÅŸ; AÅŸil ve diÄŸer savaÅŸçıların hatırasıyla ilgilenmiÅŸtir. Kritovulos'un aktardığı rivayete göre Fatih, eski Troya'nın ve halkının intikamını almanın kendisine nasip olduÄŸunu söylemiÅŸtir.

Bir Osmanlı hükümdarının baÅŸarılarının Troya mitolojisi üzerinden anlatılması bile son derece önemlidir. Fatih'in dünyasında Troya, Anadolu'nun çok eski geçmiÅŸiyle Osmanlı'nın siyasi kudretini birbirine baÄŸlayan bir sembole dönüÅŸebilir.

Troya, Orta ÇaÄŸ'dan Rönesans'a kadar pek çok Avrupa halkının da kendi kökenini ve siyasi meÅŸruiyetini açıklamak için baÅŸvurduÄŸu büyük bir anlatı olmuÅŸtur. Türklerin ve Avrupalıların aynı destandan birbirinden farklı siyasi sonuçlar çıkarmaları, bu ortak hafızanın ne kadar güçlü olduÄŸunu gösterir.

Çanakkale SavaÅŸları'ndan sonra Troya'nın intikamı düÅŸüncesinin yeniden dile getirilmesi de böyle bir kültürel birikim içinde deÄŸerlendirilmelidir. Nitekim, Mustafa Kemal Atatürk'e de, 1922'deki Büyük Taarruz sonrasında Hektor'un intikamının alındığını söylediÄŸi yönünde bir ifade atfedilir.

7. Agamemnon'un DönüÅŸü: Mondros'un Güvertesindeki Tarihî Ä°roni

Ve hikâyenin belki de en çarpıcı sahnesine gelinir. 30 Ekim 1918. Limni Adası'nın Mondros Limanı.

Osmanlı Devleti artık Birinci Dünya Savaşı'nın diÄŸer cephelerindeki ağır geliÅŸmeler ve genel stratejik durum nedeniyle ateÅŸkes istemektedir. Mütareke görüÅŸmelerinin yapıldığı yer, bir Ä°ngiliz savaÅŸ gemisidir. Geminin adı:

HMS Agamemnon.

Bu isim, Troya'ya saldıran Akha kuvvetlerinin baÅŸkomutanını binlerce yıl sonra yeniden aynı coÄŸrafyanın sularına taşır. Daha da dikkat çekici olan, Agamemnon zırhlısının Çanakkale deniz harekâtına da katılmış olmasıdır.

1915 yılında Osmanlı tabyalarına karşı savaÅŸan gemi, üç yıl sonra Osmanlı Devleti'nin savaÅŸ dışı kalışını belgeleyen mütarekeye ev sahipliÄŸi yapmaktadır. Bu geliÅŸmenin tarihî önemi, yalnızca geminin adında deÄŸildir. Mondros Mütarekesi'nin ilk maddesi Çanakkale ve Ä°stanbul boÄŸazlarının açılmasını, Ä°tilaf kuvvetlerinin boÄŸazlardaki tahkimatı iÅŸgal edebilmesini öngörür. Yedinci madde ise Ä°tilaf Devletlerine, kendi güvenliklerinin tehdit edildiÄŸini ileri sürdükleri durumlarda stratejik noktaları iÅŸgal etme imkânı verir.

1915'te savaÅŸarak aÅŸamadıkları boÄŸazlar, 1918'de bir mütareke metninin hükümleriyle açılmaktadır. Burada tarihin acı bir çeliÅŸkisi vardır. Çanakkale'de kazanılan büyük savunma zaferi, Osmanlı Devleti'nin dünya savaşının tamamından galip çıkmasını saÄŸlayamamıştır.

1915'te Çanakkale'yi savunan ordu baÅŸarıya ulaÅŸmış; fakat 1918'e gelindiÄŸinde Osmanlı Devleti genel savaÅŸta yenilmiÅŸtir.

Elbette Mondros'un Agamemnon zırhlısında imzalanmış olması, 1915 zaferini ortadan kaldırmadığı gibi, 1918 yenilgisini de deÄŸiÅŸtirmez. Fakat hafıza açısından güçlü bir karşılaÅŸma yaratır. Antik destanda Agamemnon, Troya'yı kuÅŸatan orduların siyasi başıdır.

Modern tarihte onun adını taşıyan zırhlı, Osmanlı heyetiyle Ä°ngiliz temsilcilerinin karşı karşıya geldiÄŸi bir diplomasi mekânıdır. Ä°nsanlık tarihi bazen bilinçli tercihlerle, bazen de tesadüflerin yarattığı güçlü görüntülerle hatırlanır.

Yine gariptir ki; mitolojinin kendisinde de Agamemnon'un kaderi mutlak bir zafer deÄŸildir. Troya'dan dönen büyük hükümdar, kendi sarayında öldürülecektir. Tıpkı Mondros ile kendini muzaffer zanneden kadim düÅŸmanın KurtuluÅŸ Savaşı ile yeniden geldikleri yere gitmesi gibi.

8. SavaÅŸların Ardındaki Asıl Mücadele: Hafızaya Hükmetmek

Elbette mitolojiler, genellikle siyasetin hizmetine girerler. Aynı mitoloji, saldıran ve savunma yapan toplum için bambaÅŸka anlamlar taşır. Ä°ngiliz subayının zihninde AÅŸil, kahramanlığın, cesaretin ve askerî kudretin simgesi olabilir. Osmanlı askerinin mücadelesine sonradan bakan bir tarihçi içinse Hektor, yurdunu korumaya çalışan insanın sembolüne dönüÅŸebilir.

Belki de önemli olan, tarihte bir yere hâkim olmakla, o yerin hikâyesine hâkim olmanın aynı ÅŸey olmadığını bilmektir.

Troya'nın surları yıkılmıştır; ama ÅŸehrin adı yaÅŸamıştır. AÅŸil ölmüÅŸtür; ama topuÄŸu hâlâ dünyanın en güçlü devletlerini anlatmak için kullanılmaktadır. Agamemnon ölmüÅŸtür; fakat adı modern bir zırhlının gövdesinde yeniden görünmüÅŸtür. Osmanlı Devleti Birinci Dünya Savaşı'ndan maÄŸlup çıkmıştır; fakat Çanakkale savunması, Türkiye'nin tarihî hafızasında ayrı ve kalıcı bir yer kazanmıştır.

Askerî zaferler ve yenilgiler belli tarihlerde tamamlanır. Fakat toplumların onlara yüklediÄŸi anlamlar sonraki kuÅŸaklarda yaÅŸamaya devam eder.

Troya'da savaşın sonunda bir ÅŸehrin kapıları açılmıştı. Çanakkale'de ise bir ülkenin kapıları tarihi düÅŸmana kapatılmıştı.

Eski hikâyeyi yeniden hatırlayanların sonu aynı olmamıştı. Çıkarma yapacakları yeri AÅŸil’in topuÄŸu sananlar kendi aÅŸillerinden olmuÅŸtu.

Toplam Okunma Sayısı : 605