İKLİM ADALETİ, TARİHSEL SORUMLULUK VE TÜRKİYE’YE DAYATILAN YEŞİL DÖNÜŞÜMÜN MALİYETİ

 “Biz büyüdük de kirlendi dünya” diyen şarkı sözündeki gibi, sanayilerini büyütürken kuralsızca çevreyi katleden gelişmiş devletler, bugün bu enkazın faturasını, dünyanın geri kalanına kesmek istiyorlar. Oysa o geri kalmış dünyanın, bu enkazda hiç payı yok.

Sanayi devriminden bu yana iki yüz yılı aşkın süredir, dünyanın büyük ekonomileri, sanayileşme uğruna dünyayı fütursuzca kirletmeye devam ediyorlar.

İstatistiklere göre, dünyayı en çok kirleten ülkeler şöyle sıralanıyor;

1. Güncel Olarak En Fazla CO₂ Salımı Yapan Ülkeler

Fosil yakıt kullanımı ve sanayi faaliyetlerinden kaynaklanan yıllık karbondioksit emisyonlarına bakıldığında, küresel salımın büyük bölümünün birkaç büyük ekonomi tarafından gerçekleştirildiği görülmektedir.

2025 verilerine göre Çin, küresel yıllık CO₂ emisyonlarının yaklaşık %31,8’iyle açık ara ilk sırada yer almaktadır. ABD yaklaşık %12,9 ile ikinci, Hindistan %8,2 ile üçüncü sıradadır. Avrupa Birliği ülkelerinin toplam payı yaklaşık %6,2, Rusya’nın payı ise %4,5 düzeyindedir.

Türkiye’nin küresel yıllık CO₂ emisyonlarındaki payı yaklaşık %1,25’tir. Dolayısıyla Türkiye de dünyanın önemli emisyon üreticileri arasında yer almakla birlikte Çin, ABD ve Hindistan gibi büyük ekonomilerin oldukça gerisindedir.

2. Tarihsel Olarak En Fazla CO₂ Salımı Yapan Ülkeler

Ancak iklim değişikliğindeki sorumluluğu yalnızca bugünkü yıllık emisyonlara bakarak değerlendirmek yanıltıcıdır. Atmosferde biriken karbondioksitin önemli bölümü, yaklaşık iki yüzyıllık sanayileşme sürecinin sonucudur.

1850–2024 dönemindeki fosil yakıt ve sanayi kaynaklı kümülatif CO₂ emisyonlarına bakıldığında ABD yaklaşık %24 ile açık ara en büyük tarihsel sorumluluğa sahiptir. Avrupa Birliği ülkelerinin toplam payı yaklaşık %16, Çin’in yaklaşık %15, Hindistan’ın ise %4 düzeyindedir.

Bu tablo önemli bir ayrımı ortaya koymaktadır: Çin bugün yıllık emisyonlarda dünyanın en büyük üreticisi hâline gelmiş olsa da, atmosferde birikmiş tarihsel karbon stokunun oluşumunda ABD ve Avrupa’nın payı çok daha büyüktür.

Buzulların erimesi ve iklim değişikliklerine neden olan aşırı karbon salınımı gezegenimizi bekleyen tek tehlike değil. Bunun yanında okyanuslara karışan plastik oranı, artan nüfusla birlikte hızla yükselen enerji tüketimi de dünya'yı bekleyen diğer tehlikeler arasında.

Bu sorunların küresel ölçekte ele alınabilmesi amacıyla ülkeler, 12 Aralık 2015’te Paris’te düzenlenen COP21’de, Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (UNFCCC) kapsamında Paris Anlaşması’nı kabul ettiler.

“Taraflar Konferansı” (Conference of the Parties – COP) ise UNFCCC’ye taraf ülkelerin iklim değişikliğiyle mücadele politikalarını, emisyon azaltım hedeflerini, iklim finansmanını ve uyum politikalarını görüşmek üzere her yıl gerçekleştirdikleri en üst düzey uluslararası müzakere platformudur.

COP;

Ø Ülkelerin sera gazı emisyonlarını azaltma taahhütlerini (NDC) gözden geçirmekte ve güncellemekte,

Ø Paris Anlaşması gibi küresel iklim anlaşmalarının hedeflerini (örneğin küresel ısınmayı 1,5°C ile sınırlamak) izlemekte,

Ø Gelişmekte olan ülkeler için iklim finansmanı, kayıp-zarar mekanizmaları ve teknoloji transferi gibi konularda bağlayıcı ya da ortak kararlar almaktadır.

Her yıl dünyanın farklı bir ülkesinde toplanan zirvenin 31’incisi olan COP31’e bu sene Türkiye ev sahipliği yapıyor. Devam eden zirvede; iklim değişikliğiyle mücadele, küresel sıcaklık artışının 1,5 dereceyle sınırlandırılması, iklim finansmanı, enerji dönüşümü ve sıfır atık uygulamaları ele alınırken, sera gazı emisyonlarının azaltılması, iklim değişikliğine uyum konularında ülkelerin taahhütleri alınıyor.

Sorun şu ki, dünyanın en büyük emisyon üreticilerinden bazıları iklim rejiminin getirdiği yükümlülüklere karşı mesafeli davranmakta hatta bazen konferansa bile katılmamaktadır.

Bunun en dikkat çekici örneklerinden biri ABD’dir. ABD, Paris Anlaşması’ndan ilk kez 4 Kasım 2020’de çekilmiş, Biden yönetiminin göreve gelmesinin ardından 19 Şubat 2021’de yeniden anlaşmaya taraf olmuştur. Dolayısıyla ABD 2022 yılında Paris Anlaşması’nın tarafları arasındaydı.

Ancak Trump yönetimi 2025 yılında anlaşmadan ikinci kez çekilme sürecini başlatmış; Birleşmiş Milletler’e 27 Ocak 2025’te yapılan resmî bildirim doğrultusunda çekilme 27 Ocak 2026 tarihinde hukuken yürürlüğe girmiştir. Böylece dünyanın en büyük ikinci yıllık ve en büyük tarihsel CO₂emisyon üreticisi olan ABD, bugün Paris Anlaşması’nın yeniden dışında bulunmaktadır.

ABD federal yönetimi COP31’e resmî bir heyet de göndermemiştir. Bununla birlikte ABD’den eyalet ve yerel yönetim temsilcileri ile sivil toplum ve özel sektör aktörleri zirveye katılmaktadır.

Rusya ve Hindistan, 2030’a kadar sera gazı emisyonlarını yükselteceklerini, bu tarihten sonra ancak kademeli olarak düşüreceklerini beyan ederken, finansal taahhütte bulunmuyorlar.

KÜRESEL İKLİM REJİMİNE YÖNELİK İTİRAZLAR

Dünyanın en büyük kirleticilerinin, iklim değişikliği konusunda sorumluluk almaktan kaçınmaları nedeniyle COP, son yıllarda giderek artan yapısal eleştirilerin hedefi haline gelmiş durumdadır.

Bu eleştiriler temelde iki zıt kutupta şekillenmektedir. İlki, mevcut kararların ekolojik çöküşü engellemekte "yavaş ve etkisiz" kaldığını savunan radikal çevre okulu, ikincisi ise iklim politikalarını "ekonomik büyümeyi ve ulusal egemenliği kısıtlayan küreselci bir dayatma" olarak gören ulus-devlet ve sanayi odaklı yaklaşımdır.

Uluslararası ilişkiler ve küresel yönetişim literatüründe iklim değişikliği, tüm insanlığı tehdit eden bir "ortak malların trajedisi" olarak ele alınmaktadır. Ancak bu küresel tehdide karşı geliştirilen kurumsal çözümler, hegemonik güç dengelerinden, sermaye birikim süreçlerinden ve ulus-devletlerin egemenlik reflekslerinden bağımsız değildir. Paris Anlaşması ile başlayan "Ulusal Katkı Beyanları" (NDC) dönemi, bağlayıcı üst limitler yerine gönüllülük esaslı taahhütleri getirerek küresel iklim rejimini bir diplomasi tiyatrosu haline getirmiş durumdadır.

Tarihsel sorumluluğu yüksek olan gelişmiş ülkelerin, emisyon azaltım ve finansman yükünü Küresel Güney’e yayma dayatması, iklim rejimini, kirletenin değil kirletmeyenin ödeyeceği küresel bir illüzyona dönüştürme çabasıdır.

Bu bağlamda zirvelere yönelik itirazlar, sistemin doğasından kaynaklanan kronik adaletsizlikleri ve çelişkileri su yüzüne çıkarmaktadır.

İTİRAZLARIN HAKLI GEREKÇELERİ

1. "Yavaşlık ve Etkisizlik" İtirazının Ekolojik ve Sistemik Temelleri

İklim zirvelerinin "etkisiz bir oyalama mekanizması" olarak nitelendirilmesinin arkasında matematiksel ve pratik gerçekler yatmaktadır.

Fosil Yakıtlardan Kaçışın Retorikte Kalması: COP metinlerinde doğrudan "fosil yakıtların tamamen terk edilmesi" yerine, ucu açık "kademeli azaltım" veya "fosil yakıtlardan uzaklaşma" gibi diplomatik olarak esnetilmiş kavramların tercih edilmesi, fosil yakıt ekonomisinin ömrünü uzatmaktadır.

Piyasa Odaklı Çözümlerin Çelişkileri: Karbon ticareti, karbon kredileri ve karbon yakalama teknolojileri gibi mekanizmalar, emisyonları kaynağında durdurmak yerine, kirletme hakkının parayla satın alınabildiği veya gelecekteki belirsiz teknolojilere ciro edildiği bir "yeşil boyama" alanı yaratmaktadır.

Çıkar Çatışmaları ve Lobi Faaliyetleri: Zirvelere akredite olan fosil yakıt sektörü delegelerinin sayısının, iklim krizinden doğrudan etkilenen ada devletlerinin toplam delege sayısını aşması, karar mekanizmalarının sermaye tarafından asimetrik biçimde manipüle edildiğini göstermektedir.

2. "Küreselci Dayatma ve Egemenlik" İtirazının Ekonomik Temelleri

Ulusal sanayilerini korumak isteyen aktörlerin zirve kararlarına karşı çıkması, bu kararların korumacı ve tek tipleştirici doğasından kaynaklanmaktadır.

Ekonomik Büyümenin Engellenmesi: Gelişmekte olan ülkelerin sanayileşme süreçlerini tamamlamadan karbon kısıtlamalarına maruz bırakılması, bu ülkelerin erken bir "sanayisizleşme" kriziyle karşı karşıya kalmasına ve zenginleşme basamaklarını tırmanmalarının engellenmesine yol açmaktadır.

Milli Egemenliğin Aşınması: Uluslararası kurulların, yerel enerji, tarım ve sanayi politikalarını vergilendirme veya yaptırım mekanizmalarıyla şekillendirme yetkisini kendinde bulması, ulus-devletlerin kendi kaynakları üzerindeki tasarruf yetkisini (enerji egemenliğini) aşındırmaktadır.

3. Tarihsel Sorumluluğun Yayılması ve Finansman Adaletsizliği

Sanayi Devrimi'nden bu yana atmosfere salınan kümülatif sera gazı stokunun ezici çoğunluğu Küresel Kuzey (ABD, AB ve diğer gelişmiş ülkeler) tarafından üretilmiştir. Buna karşın, iklim krizinin faturası coğrafi kırılganlıkları nedeniyle Küresel Güney'e kesilmektedir.

Yükün Dağıtılması Stratejisi: Gelişmiş ülkeler, kendi tarihsel borçlarını ödemek yerine, emisyon azaltım sorumluluğunu dünyayı kirletmede hiçbir payı olmayan en az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelere ortak bir payda olarak dayatmaktadır.

Finansmanın Borç Sarmalına Dönüşmesi: Gelişmiş ülkelerin vaat ettiği iklim fonları, doğrudan karşılıksız hibe veya teknoloji transferi olarak değil; ticari krediler, tahviller ve özel sektör yatırımları şeklinde sunulmaktadır. Bu durum, iklim krizinin mağduru olan ülkeleri borç sarmalına sokarak finansal bağımlılığı pekiştirmektedir.

KÜRESEL DAYATMALARIN TÜRKİYE’YE OLUMSUZ YANSIMALARI

Akademik literatürde "gelişmekte olan kırılgan ekonomi" statüsünde yer alan ve Akdeniz Havzası'ndaki konumu sebebiyle iklim değişikliğinin fiziki etkilerine en açık ülkelerden biri olan Türkiye, bu küresel çelişkilerin doğrudan muhatabıdır. Küresel dayatmalar ve sistemik yetersizlikler, Türkiye’ye pek çok alanda olumsuz yansıyacaktır.

1. Makroekonomi ve Sanayi: Sınırda Karbon Düzenlemesi ve Ticari Engeller

Avrupa Birliği’nin Yeşil Mutabakat çerçevesinde hayata geçirdiği “Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması”, küresel iklim kararlarının ticari bir silaha dönüşmesinin en somut örneğidir.

Türkiye’nin en büyük ticaret ortağı olan AB’ye ihraç ettiği demir-çelik, çimento, alüminyum, gübre, elektrik ve tekstil gibi lokomotif sektörler, karbon yoğun üretim süreçleri nedeniyle ek vergi yükleriyle karşılaşacaktır. Türkiye, yerli sanayisini hızla yeşil enerjiye dönüştürecek ucuz finansmana ve teknolojiye ulaşamazsa, küresel pazarlardaki rekabetçiliğini kaybedecek ve cari açık baskısı artacaktır.

Gelişmiş ülkelerin iklim finansmanı taahhütlerini yerine getirmemesi veya hibe yerine pahalı krediler sunması, Türkiye'nin sanayi dönüşümünü kendi kısıtlı bütçesiyle fonlamak zorunda kalması anlamına gelir. Bu da yatırımların yavaşlamasına ve ekonomik büyümenin sekteye uğramasına yol açar.

2. Tarım ve Gıda Güvenliği: Uluslararası Dayatmalar ve Üretim Kısıtlamaları

Küresel iklim zirvelerinde, seragazı salımını azaltmak adına tarım ve hayvancılık sektörüne yönelik getirilen metan emisyonu kısıtlamaları ve radikal dönüşüm hedefleri, Türkiye’nin gıda arz güvenliğini tehdit etmektedir.

Avrupa ülkeleri, Avrupa Yeşil Mutabakatı ve 2040 yılına kadar sera gazı emisyonlarını %90 azaltma hedefleri doğrultusunda, metan ve azot salınımlarını düşürmek için hayvancılık sektörüne yönelik çok yönlü kısıtlamalar, yasal düzenlemeler ve dönüşüm politikaları uygulamaktadır.

Danimarka, dünyada bir ilke imza atarak 2030 yılından itibaren geçerli olacak bir hayvancılık karbon vergisi uygulayacağını açıklamıştır. Çiftçiler, inek ve koyun gibi hayvanların sindirim sistemlerinden kaynaklanan metan gazı salınımı için vergi ödemekle yükümlü tutulacaktır.

Hollanda, doğal koruma alanlarındaki azot emisyonlarını düşürmek amacıyla ve hayvan sayısının ciddi oranlarda azaltılması politikasını gündemine almıştır.

İrlanda'da benzer şekilde ulusal iklim hedeflerine ulaşabilmek adına yüz binlerce büyükbaş hayvanın kademeli olarak azaltılması stratejileri resmi düzeyde tartışılmaktadır.

Ortak Tarım Politikası reformları kapsamında, çevre kirliliğini ve yeraltı sularının nitratla kirlenmesini önlemek amacıyla hektar başına düşen hayvan birimi sınırlandırılmaktadır.

Bu uygulamaların sonucu olarak, uluslararası agro-kapitalist çevrelerin dayattığı laboratuvar gıdaları veya yapay et gibi alternatiflerin teşviki, yerel üreticiyi ve küçük çiftçiyi tasfiye edeceği gibi insanlık için de varoluşsal riskleri de beraberinde getirecektir.

Türkiye’de geleneksel tarım ve hayvancılık yöntemlerine getirilecek karbon/metan bazlı cezalandırmalar veya kota kısıtlamaları, girdi maliyetlerini (gübre, yem, enerji) yapay olarak yükseltecektir. Esasen yüksek gıda enflasyonu ve kuraklık riskiyle mücadele eden Türkiye’de, tarımsal üretimin uluslararası normlar bahane edilerek kısıtlanması, gıda bağımsızlığına zarar verecek ve kırsal yoksulluğu derinleştirecektir.

3. Enerji Arz Güvenliği: Erken Fosil Yakıt Çıkışı Dayatması ve Cari Açık

Türkiye, enerji ihtiyacının önemli bir kısmını hâlâ ithal fosil yakıtlardan ve yerli kömür kaynaklarından karşılamaktadır.

COP zirvelerinde kömür ve doğal gaz santrallerinin acilen kapatılması yönündeki küresel baskılar, Türkiye’nin baz yük enerji ihtiyacını karşılama kapasitesini riske atmaktadır. Yenilenebilir enerji altyapısı (rüzgar, güneş) hızla büyüse de, depolama ve şebeke esnekliği tam olarak sağlanmadan fosil yakıtlardan ani bir çıkış yapılması, sanayide enerji kesintilerine veya maliyet patlamalarına neden olabilir.

Enerjide dışa bağımlı olan Türkiye'nin, yerli kaynaklarını (örneğin yerli linyit rezerve alanlarını veya Karadeniz doğal gazını) küresel normlar gereği atıl bırakması, enerji ithalat faturasını büyüterek makroekonomik istikrarı sarsacaktır.

4. Sosyo-Politik Yapı ve Adil Geçiş Maliyetleri

İklim politikalarının getirdiği ekonomik yüklerin toplumsal sınıflar arasında adaletsiz dağılması, ciddi bir iç sosyal huzursuzluk kaynağıdır.

Karbon vergilerinin ve yeşil dönüşüm maliyetlerinin nihai tüketiciye yansıtılması, elektrik, akaryakıt ve temel tüketim maddelerinde fiyat artışlarına yol açacaktır. Ayrıca, karbon yoğun sektörlerde (kömür madenciliği, geleneksel otomotiv yan sanayii) yaşanacak istihdam kayıpları, bu sektörlerin yoğunlaştığı bölgelerde bölgesel işsizlik krizleri doğuracaktır.

Küresel korumacılık mekanizmaları adil bir geçiş fonunu Türkiye gibi ülkelere etkin şekilde aktarmazsa, bu dönüşümün sosyo-ekonomik maliyeti dar gelirli kesimlerin sırtına yüklenecek ve toplumsal kutuplaşmayı tırmandıracaktır.

SONUÇ VE ÖNERİLER

Küresel iklim zirvelerine yönelik yapılan iki temel itiraz da kendi içinde sağlam birer rasyonalite barındırmaktadır. Süreç ekolojik açıdan trajik derecede yavaş işlerken, dayatılan çözüm yolları ekonomik açıdan Küresel Güney ve gelişmekte olan ülkeler için egemenlik kısıtlayıcı ve asimetrik bir yük doğurmaktadır. Dünyayı en çok kirletenlerin tarihsel sorumluluktan kaçarak faturayı genele yayma stratejisi, küresel adalet algısını zedelemektedir.

Türkiye, bu iki kıskacın arasında sıkışmamak adına stratejik bir iklim diplomasisi yürütmek zorundadır. COP31 gibi devasa bir zirveye ev sahipliği yapma sürecinde Türkiye, ne körü körüne bir küreselci teslimiyetçilik sergilemeli ne de ekolojik gerçekleri reddeden katı bir statükoculuğa sığınmalıdır.

Türkiye için yapılması gereken; yerli sanayinin yeşil dönüşümünü ulusal bir kalkınma ve verimlilik hamlesi olarak planlamak, ancak uluslararası arenada "tarihsel sorumluluk", "hibe bazlı iklim finansmanı transferi" ve "adil geçiş hakkı" ilkelerini tavizsiz bir kırmızı çizgi olarak savunmaktır. Aksi takdirde küresel iklim rejimi, Türkiye için çevre koruma aracı olmaktan çıkıp, ekonomik bağımsızlığı ve kalkınmayı sınırlayan yeni nesil bir prangaya dönüşme riski taşımaktadır.

Toplam Okunma Sayısı : 8