İKTİDARIN, ZENGİNLİĞİN VE BİLGİNİN SINIRLARI ÜZERİNE

Bir toplumun çürümesi, yalnızca kötü insanların devlet yönetimine gelmesiyle başlamaz. Asıl çürüme, insanların devlete hangi maksatla talip olduklarının değişmesiyle başlar. Devlet hizmetinin bir sorumluluk olmaktan çıkıp zenginleşme fırsatına, kamu makamının şahsî nüfuz ve servet üretme aracına dönüşmesi, toplumsal çözülmenin en tehlikeli aşamalarından biridir.

Çünkü devlet, servet ve marifet, bir medeniyetin üç ayrı kudret alanıdır. Biri yönetir, diğeri üretir, üçüncüsü düşünür, öğretir ve gerektiğinde ikisini de sorgular. Bunların birbirine ihtiyacı vardır; fakat birbirlerinin yerine geçmeleri, hele tek bir elde toplanmaları, toplumsal dengeyi ortadan kaldırır.

Mustafa Çalık üstadın veciz biçimde ifade ettiği “Devlete talipseniz servete de marifete de talip olmayacaksınız” ilkesi, bu bakımdan sıradan bir ahlâk öğüdü değildir. Devlete, servete veya marifete talip olanların diğer iki kudret alanını ele geçirme iddiasından vazgeçmelerini isteyen bu yaklaşım, devlet düzeninin korunmasına ilişkin köklü bir siyaset ahlâkını ifade eder.

Mustafa Çalık'ın Türk devlet geleneğinden ve İslâm siyaset düşüncesinden hareketle ortaya koyduğu bu çağdaş formülün yeni olması, meselenin yeni olduğu anlamına gelmez. Türk-İslâm medeniyetinin devlet, toplum ve ahlâk üzerine geliştirdiği düşüncenin merkezinde yüzyıllardır aynı sorun bulunmaktadır: İktidarı elinde bulunduran kimse, o iktidarı kendi menfaatine tahvil etmeye başladığında devletin adaleti nasıl korunacaktır?

Üç Kudret, Üç Ayrı Sorumluluk

Devlet, hükmetme ve kamu adına karar verme kudretidir. Hukuku uygular, güvenliği sağlar, vergiyi toplar, kaynakları dağıtır ve gerektiğinde meşru güç kullanır. Onu diğer toplumsal kurumlardan ayıran özellik, kararlarının herkesi bağlamasıdır.

Servet, üretimin, emeğin, ticaretin, sermayenin ve girişimciliğin meydana getirdiği ekonomik kudrettir. Servetin meşru kaynağı, başkalarının ihtiyaç duyduğu değeri üretmek, ekonomik risk üstlenmek ve bunun karşılığını almaktır.

Marifet ise bilgi, hikmet, irfan, ilmî yetkinlik ve ahlâkî otoritedir. Marifetin görevi yalnızca mevcut bilgiyi aktarmak değildir. Hakikati aramak, doğruyu yanlıştan ayırmak ve gerektiğinde iktidarın karşısında hakikati savunmaktır.

Üç alanın da kendine mahsus meşruiyet kaynağı vardır: Devletin meşruiyeti adaletten, servetin meşruiyeti meşru üretim ve mübadeleden, marifetin meşruiyeti ise bilgiden, ehliyetten ve hakikate sadakatten doğar.

Sorun, bu alanlardan birinin diğerinin meşruiyet kaynağını ele geçirmesidir.

Devlet, ekonomik imtiyaz dağıtarak kendisine bağlı bir zenginler sınıfı oluşturursa serveti tahakküm altına alır. Servet sahipleri, ekonomik güçlerini kamu kararlarını satın almak için kullanırsa devleti ele geçirir. İlim ve hikmet sahipleri, toplum üzerindeki itibarlarını siyasî güç ve mal biriktirmek için kullanırsa marifeti istismar eder.

Hepsinin aynı elde toplanması ise daha büyük bir tehlikedir: Artık karar veren, karardan kazanç sağlayan ve o kararı doğru ilan eden aynı kişi veya çevredir.

Böyle bir düzende denetim ortadan kalkar. Çünkü iktidar kendi menfaatini, servet kendi imtiyazını, sözde marifet de her ikisinin meşruiyetini üretmeye başlar.

Türk-İslâm Siyaset Düşüncesindeki Temeller

Türk devlet geleneğinde hükümdarlık, yalnızca bir iktidar meselesi değildir. Töre, adalet ve kut anlayışları, hükümdarın gücünü belli bir ahlâkî düzen içinde anlamlandırır.

Yusuf Has Hâcib'in Kutadgu Bilig’inde Kün Togdı adaleti ve doğru kanunu, Ay Toldı kutu ve saadeti, Ögdülmiş aklı, Odgurmış ise hayatın sonunu ve kanaati temsil eder. Bu şahsiyetlerin karşılıklı konuşmaları, devlet yönetimini güç kadar ahlâk, akıl ve sorumluluk meselesi olarak da ele alır.

Kutadgu Bilig'de devlet, yöneticinin özel mülkü olarak değil, adaletle sürdürülmesi gereken bir düzen olarak anlam kazanır. Akıl ve hikmet, bu düzenin hizmetindedir; fakat yöneticinin keyfî arzusuna indirgenemez.

İslâm siyaset ahlâkı da kamu görevinin şahsî kazanca dönüştürülmesini açıkça mahkûm eder. Hz. Peygamber'in zekât toplamakla görevlendirdiği İbnü'l-Lütbiyye'nin kendisine verilen hediyeleri şahsî malı sayması üzerine yapılan uyarı, bugün dahi kamu etiğinin en güçlü ölçütlerinden biridir: Görevli olmasaydı kendisine o hediyeler verilecek miydi?

Bu soru, kamu görevlisinin sahip olduğu şahsî gelirle makamı sayesinde elde ettiği menfaat arasında kesin bir ayrım yapar.

İbn Haldun'un Mukaddime'de ortaya koyduğu iktisadî tahlil ise meselenin yalnızca ahlâkî değil, ekonomik olduğunu gösterir. İbn Haldun, hükümdarın ticaretle ve üretimle bizzat uğraşmasını sakıncalı bulur. Çünkü siyasî gücün sahibi, diğer üreticilerle eşit şartlarda rekabet etmez. Girişimcilik zayıflar, üretim geriler, halkın refahı azalır ve sonunda devletin vergi gelirleri de düşer.

Devletin servete el uzatması, uzun vadede devletin kendisini de fakirleştirir.

Bu yaklaşım, Osmanlı siyaset düşüncesindeki dâire-i adalet anlayışıyla birleşir.

Devletin malî gücünün asıl kaynağı, kendi mensuplarının zenginliği değil, halkın üretim kudretidir. Devlet, halkın üretimini korumak yerine kendi mensuplarının servetini büyütmeye yöneldiğinde, adalet dairesi tersine işlemeye başlar.

Osmanlı'da İş Bölümü: İlmiye, Seyfiye, Kalemiye ve Üretici Toplum

Klasik Osmanlı düzeni, hukukî ve malî statü açısından genel olarak yönetici zümreyi ifade eden askerî ile vergi yükümlüsü reâyâ ayrımına dayanır. Ancak askerî zümre zamanla seyfiye, ilmiye ve kalemiye olmak üzere üç ana meslek grubuyla belirginleşti.

Bu üçlü tasnif, devletin kendi içindeki uzmanlaşmayı anlatır. Toplumun tamamını kapsayan erkân-ı erbaa düşüncesinde ise ilim ehli, askerler, tüccar ve zanaatkârlar ile çiftçiler dört temel unsur olarak değerlendirilirdi.

Servet alanının başlıca aktörleri ise devletin dışındaki çiftçiler, tüccarlar, zanaatkârlar, esnaf, üreticiler ve sermaye sahipleriydi. Ahilik ve lonca geleneği, çıraklıktan ustalığa yükselmeyi, meslekî yeterliliği ve ticaret ahlâkını kurumsallaştırıyordu. Bu grupların gelir kaynağı kamu makamının sağladığı hükmetme yetkisi değil, esas olarak üretim ve mübadeleydi.

Ne var ki Osmanlı tarihi de tıpkı günümüzde olduğu gibi, bu ayrımın her dönemde korunduğu bir tarih değildir. Tam tersine, sınıflar arasındaki sınırların nasıl aşındığı ve kamu makamlarının nasıl şahsî servet üretme araçlarına dönüştüğü konusunda son derece çarpıcı örneklerle doludur.

Osmanlı tarihindeki en açık örneklerden biri, Sultan İbrahim döneminde yükselen Cinci Hoca lakaplı Hüseyin Efendi'dir. Medrese öğrenimini dahi tamamlamamış olan Hüseyin Efendi, sarayda kazandığı nüfuz sayesinde yüksek ilmî makamlara tayin edildi. Anadolu Kazaskerliğine kadar yükseldi. Bir süre sonra ilmiyedeki tayin ve terfileri kendi nüfuzuna bağlı bir kazanç mekanizmasına dönüştürdü.

Tarihî kaynaklar, onun müderrislik ve kadılık görevlerini rüşvet karşılığında dağıtarak büyük bir servet edindiğini ortaya koymaktadır.

Burada gerçekleşen şey yalnızca bir devlet görevlisinin zenginleşmesi değildir. Adaleti dağıtacak kadıların ve ilmi temsil edecek müderrislerin seçilmesi, para kazandıran bir ticaret faaliyetine dönüşmüştür.

Artık kadılık için hukuk bilgisi, müderrislik için ilmî yeterlilik tek başına belirleyici değildir. Makama ulaşmanın yollarından biri para ve saray nüfuzudur.  Bu aşamada ilmiye kendi kuruluş amacını kaybeder. Çünkü adaleti satabilecek kişiyi göreve getiren düzen, adaletin kendisini de satışa çıkarır.

İlmiye makamları, ilmin ve adaletin hizmetinden çıkıp para ve aile nüfuzunun hizmetine girdiğinde, marifet otoritesi çöker.

Koçi Bey'in XVII. yüzyıldaki eleştirilerinin merkezinde de liyakat kaybı, rüşvet ve ilmiye düzenindeki bozulmalar bulunur.

Demek ki bir medeniyette ilmiyenin kurulmuş olması tek başına yeterli değildir. İlim kurumu, kendi mensuplarının kazanç ve imtiyaz mekanizmasına dönüştüğü anda varlık gerekçesine ihanet edebilir.

Siyasî ve askerî gücün kişisel servete dönüşmesi de, Osmanlı tarihinin en önemli meselelerinden biri oldu. Kanûnî Sultan Süleyman'ın sadrazamı Rüstem Paşa örneğini ‘Kese, Kelle, Koltuk’ yazısında anlatmıştık..

Burada asıl sorun, kamu görevinin giderek ekonomik karşılığı olan bir imtiyaza dönüşmesidir. Koçi Bey'in Rüstem Paşa'ya yönelttiği eleştiriler arasında devlet arazisinin özel mülke çevrilmesi ve evlatlık vakıflarla aileye aktarılması da bulunmaktadır.

Hayır eserleri yaptırmak, kamusal güçle şahsî servet arasındaki ilişkinin sorgulanmasını ortadan kaldırmaz. Bir kişinin vakıf kurmuş olması, servetinin oluşumundaki bütün ilişkileri kendiliğinden meşrulaştırmaz.

Kalemiyeden yetişerek reîsülküttâblığa, oradan vezirlik ve askerî görevlere yükselen Ahmed Paşa, bürokratik ve siyasî gücün tek kişide birleşmesinin somut bir örneğiydi.

Onun görev yaptığı bölgelerde halktan kanunsuz tahsilat yaptığını, Revan'a gönderilen para ve zahireye el koyduğunu ve kendisine tahsis edilen yetkileri şahsî çıkarları için kullandığını ortaya koyar belgeler. Ahmed Paşa'nın Halep'te ve çevresinde yaşayanlardan haksız yere aldığı binlerce kuruş, devlet otoritesinin şahsî menfaat amacıyla kullanılmasının doğrudan örneğidir.

Seyfiyede görülen bu bozulmanın bir başka boyutu, taşradaki güçlü valilerin ve âyanların idarî nüfuzlarını geniş mülk ve gelir ilişkileriyle birleştirmeleridir. İdareci, zamanla bulunduğu bölgenin kamu görevlisi olmaktan çıkarak ekonomik ve siyasî hâkimine dönüşebilmektedir.

İşte bu noktada devletin kendisi, görevli eliyle özelleştirilmiş olur.

Üstelik Osmanlı yönetimi bu tehlikeyi görmüştü. Devlet adamlarının mal varlıklarına el koymayı mümkün kılan müsadere uygulamasının önemli işlevlerinden biri, siyasî güce bağlı servet birikimini kontrol altında tutmaktı. Fakat müsadere de zamanla amaç değiştirdi. Suistimali cezalandırmanın ötesine geçerek siyasî tasfiye ve hazineye kaynak aktarma vasıtası olarak kullanıldı. Suçlu olup olmadığına bakılmaksızın mallarına el konulan devlet adamları vardı.

Kamu otoritesinin sınırı, hem devlet görevlisinin şahsî menfaatine hem de devletin kendi keyfîliğine karşı korunmalıdır.

Seyfiye gücün görünür yüzüyse kalemiye devlet işleyişinin sürekliliğini sağlayan mekanizmaydı. Askerin ve valinin yetkisi belli bir coğrafyada kullanılabilir; fakat bürokrasinin düzenlediği kayıtlar, gelir hesapları, vergi kararları, görev tevcihleri ve kamu yazışmaları devletin tamamını etkiler. Bu nedenle kalemiyedeki bozulma yalnızca birkaç memurun menfaat elde etmesi anlamına gelmez. Devletin karar alma ve kaynak dağıtma mekanizmalarının menfaat ilişkilerine teslim edilmesi anlamına gelir.

Buradaki temel tehlike, bürokrasinin ülkenin üretim kapasitesini geliştiren bir yönetim aracı olmaktan çıkıp, mevcut kaynakları nüfuz sahipleri arasında yeniden dağıtan bir mekanizmaya dönüşmesidir. Bürokrasi bu duruma düştüğünde ehliyetin yerini himaye, görevin yerini imtiyaz, hizmetin yerini pazarlık alır.

Toplumsal Çürümenin İktisadı:

Servet Üretmek Yerine Devlet Kapısına Yönelmek

Devlet, servet ve marifet ayrımının bugünkü önemi tam da burada ortaya çıkmaktadır.

Normal bir toplumda ekonomik olarak yükselmek isteyen insan, bir değer üretmeye çalışır. İş kurar, yatırım yapar, ticaret geliştirir, yeni teknoloji üretir, toprağı işler, zanaatta ustalaşır veya bir hizmet sunar. Emeğinin ve sermayesinin karşılığını piyasadaki başarısından alır.

Fakat devletin ekonomik imtiyaz dağıtma gücü büyüdükçe ve bu imtiyazlara ulaşmak, üretmekten daha kazançlı hâle geldikçe insanların davranışları değişir.

Artık soru, ne üretebilirim değildir. Hangi makama, hangi siyasî çevreye, hangi bürokratik ilişkiye ulaşabilirim sorusu belirleyici olmaya başlar.

İktisat literatüründeki adıyla bu süreç rant kollama davranışıdır: Yeni bir ekonomik değer üretmek yerine mevcut kaynaklardan siyasî veya idarî imtiyaz yoluyla pay kapma çabası.

Bu davranış yaygınlaştığında toplumun en girişken, en hırslı ve en kabiliyetli insanlarının önemli bir bölümü üretim hayatından kamu gücünü ele geçirme mücadelesine yönelir.

Daha da kötüsü, kamu gücünü elinde tutanlar kendi çevrelerine ekonomik fırsatlar dağıtmaya başladığında sermayenin niteliği değişir. Üretim kabiliyetiyle yükselen girişimcinin yerine, kamu ilişkileri sayesinde büyüyen ayrıcalıklı girişimci geçer.

Böylece devletten bağımsız bir servet alanı gelişmez. Devlete bağımlı bir sermaye tabakası oluşur.

Bu sermaye tabakası rekabete değil, ilişkilerin sürekliliğine ihtiyaç duyar. Kamu görevlisinin denetimi yerine onunla yakınlık kurmayı tercih eder. Hukukun herkese eşit uygulanmasını değil, kendi imtiyazının korunmasını ister.

Bunun bedelini ise bütün toplum öder.

Zamanla zenginliğin kaynağına ilişkin toplumsal algı da değişir. Genç kuşaklar, başarılı olmak için çalışmanın, üretmenin ve risk almanın değil, doğru çevreye girmenin gerekli olduğuna inanmaya başlar. 

İşte toplumsal çürümenin en derin noktası burasıdır: Bir toplumun ahlâkı, yalnızca hangi davranışları kötü gördüğüyle değil, hangi davranışları ödüllendirdiğiyle belirlenir.

Eğer makam servet getiriyorsa, makama servet için talip olanlar çoğalır. Makama servet için talip olanlar çoğaldıkça kamu hizmetine adanmış insanların rekabet etmesi zorlaşır.

Bu dönüşümün sonuçları bellidir: Adalete güven azalır, bürokrasi siyasallaşır, kamu kaynakları verimsiz kullanılır, üretkenlik zayıflar ve nihayet devlete duyulan aidiyet aşınır.

Çünkü vatandaş artık devleti ortak hayatının teminatı olarak değil, bazı insanların kendisinden daha fazla pay aldığı bir imtiyaz sistemi olarak görmeye başlar.

Marifetin Yozlaşması: Hakikatin İktidara ve Servete Satılması

Devletle servetin birleşmesi ekonomik düzeni bozar. Fakat devlet, servet ve marifetin aynı elde toplanması, toplumun kendisini düzeltme imkânını da ortadan kaldırır.

Bir toplumda ilim, iktidarın yanlışını gösterebilmelidir. Hukukçu, siyasî otoritenin hukuka aykırı davranışına karşı çıkabilmelidir. Üniversite, bilginin doğruluğunu siyasî beklentiye göre belirlememelidir. Manevî otorite iddiasındaki kişiler, toplumun inanç ve güvenini ekonomik veya idarî imtiyaza dönüştürmemelidir.

Marifetin bağımsızlığı, yalnızca âlimin şahsî erdemiyle korunamaz. Onun yetişmesini, geçimini, yükselmesini ve söz söyleme imkânını sağlayan kurumların da bağımsızlığı desteklemesi gerekir.

Aksi bir sistemde yanlışlar ortadan kalkmaz. Yanlışları söyleyenler ortadan kaldırılır veya etkisizleştirilir. Daha kötüsü, ekonomik ve siyasî menfaatleri dinî yahut ahlâkî bir üstünlük iddiasıyla meşrulaştırmak mümkün hâle gelir.

Hem manevî rehberlik iddiasında bulunan, hem büyük ekonomik işletmeler yöneten, hem de kamu kadrolarında örgütlü nüfuz elde etmeye çalışan bir yapı, kendisini denetleyecek bağımsız alanları ortadan kaldırma eğilimindedir. Çünkü artık eleştiri yalnızca ekonomik bir çıkarı veya idarî bir kararı hedef almaz; sözde kutsal bir otoriteye karşı çıkış olarak da sunulabilir.

Marifetin en büyük ihaneti, bilmediği konuda susması değil, bildiği hakikati menfaati uğruna gizlemesidir.

Bugünün Meselesi: Kamu Görevi Zenginleşme Mesleği Değildir

Modern devletlerde kamu görevlisinin maaş alması, mülk sahibi olması, birikim yapması veya meşru yollarla refahını artırması elbette mümkündür. Devlet memurunun yoksul olması bir erdem şartı da değildir. Tam tersine kamu hizmetini dürüst ve nitelikli insanların tercih edebilmesi için güvenli ve adil bir ücret düzeni gereklidir.

Fakat kamu görevinin sağladığı meşru gelir ile kamu yetkisinin şahsî servet edinmek amacıyla kullanılması birbirinden kesin biçimde ayrılmalıdır.

Bu ayrım yalnızca ahlâkî bir temenni de değildir. Kanuni de bir zorunluluktur. Fakat sorun, kuralların bulunmasından çok bunların kimlere, hangi kararlılıkla ve ne ölçüde uygulandığıdır.

Bugünün dünyasında kamu görevi ile ekonomik menfaat arasındaki tehlikeli ilişki de yalnızca memurun kendi adına şirket kurmasından ibaret değildir. Aile üyeleri üzerinden ticari ilişkiler kurulması, kamu ihalelerinin yakın çevrelere yönlendirilmesi, ruhsat ve izinlerin seçici biçimde verilmesi, kamu arazilerinin ayrıcalıklı kişilere aktarılması, devletle iş yapan şirketlerle örtülü ortaklıklar kurulması da aynı sorunun farklı görünümleridir.

Kamu görevlisinin kendisine kazanç sağlayacak kararlar alabilmesi, açık bir çıkar çatışmasıdır. Bunun yalnızca fiilen gerçekleşmesi değil, mümkün hâle gelmesi dahi kamu güvenini zedeler.

Bu nedenle devlet, servet ve marifet arasındaki sınırlar insanların vicdanına bırakılmamalıdır. Mal varlığı denetimi, çıkar çatışmasının önlenmesi, kamu ihalelerinde rekabet, bağımsız yargı, etkili denetim, liyakate dayalı atama ve kamusal şeffaflık bu sınırların kurumsal güvenceleridir.

Bir tüccar kamu hizmetine geçebilir. Bir devlet görevlisi görevinden ayrılarak iş kurabilir. Bir akademisyen siyasete girebilir. Esas şart, yeni rolüne geçtiğinde önceki rolünden kaynaklanan menfaat ve nüfuz ilişkilerini kamu kararlarına taşımamasıdır.

Sonuç: Devletin Zenginliği, Yöneticisinin Serveti Değildir

Tarih boyunca devletler yalnızca ordularının yenilmesi, hazinelerinin boşalması veya topraklarının kaybedilmesiyle zayıflamadılar. Kurumların kuruluş gayeleriyle onları yöneten insanların şahsî hedefleri birbirinden koptuğunda da zayıfladılar.

Devletin adaleti, yöneticisinin kişisel erdeminden ibaret kalırsa her kötü yöneticiyle tehlikeye girer. Marifetin itibarı, ilim mensubunun makam ve servet karşısındaki tutumuna bağlı kalırsa her zayıf karakterle aşınır. Servetin meşruiyeti, siyasî iktidarın yakınlığıyla belirlenirse her iktidar değişiminde ekonomik düzen sarsılır.

Oysa güçlü bir toplumda devlet kendi hukukuyla, servet üretim kapasitesiyle, marifet ise hakikate sadakatiyle ayakta durur.

Devletin görevi zenginler yaratmak değil, insanların meşru biçimde zenginleşebileceği adil bir düzen kurmaktır.

Bir insan elbette bilgili, varlıklı ve kamusal sorumluluk sahibi olabilir. Fakat bu üç vasfın birbirini şahsî çıkar için büyüten üç ayrı tahakküm aracına dönüşmesine izin verilemez.

Devlete talip olan, kamu gücünü şahsî servet edinmenin aracı yapamaz. Servete talip olan, kamusal imtiyazı ekonomik başarının yerine koyamaz. Marifete talip olan, hakikatin itibarını siyasî ve ekonomik kazanca dönüştüremez.

Bu sınırlar kaybolduğunda toplum yalnızca daha adaletsiz hâle gelmez; daha az üretir, daha az düşünür, daha az güvenir ve nihayet daha güçsüz bir devlete sahip olur.

Bir ülkede zenginleşmenin en kestirme yolu üretmek değil devlet makamına ulaşmak olmuşsa, o ülkede devlet büyüyor gibi görünürken millet fakirleşmeye başlamış demektir.

Devlet, servet sahibi olmanın yolu değil; servetin ve marifetin adalet içinde yaşayabilmesinin teminatı olmalıdır.

Değilse; malesef rektörlüğe talip yüzlerce kişinin kendisine en tepeden referans aramasını, oğluna kurum borçlarını satın alıp vatandaştan değişik yollarla tahsil eden modern tefeci varlık şirketi kurduran bakanları, kızımız Fatima’nın bile siyasi çevresiyle karunlaşmasını, zenginliğin ve gücün kaynağına ilişkin toplumsal algısı değiştiği için iktidar partisinin gençlik kollarına yönelen gençlerin ‘dava aşkı’nı konuşmaya devam ederiz.

Toplam Okunma Sayısı : 700