ULUSAL KALKINMADAN KÜRESEL PİYASALARA

Şu an yaşayan her Türk vatandaşının önüne mutlaka gelmiş ve siyasal kavgalara kurban edilmiş bir sorudur "Cumhuriyetin fabrikaları neden satıldı?" sorusu. Siyasi iktidarlara hesap sorma ve satılan kuruluşlarda çalışanların menfaatleri odağında tartışılan bu sorunun tek ve basit bir cevabı yoktur elbette. Bu, bir asra yayılan, üç farklı ve birbiriyle çelişen evreden geçen bir ekonomik ve ideolojik dönüşüm hikayesini birlikte ele alalım:

Bölüm I:

Kuruluş - Ulusal Bir Sanayinin İnşası (1923-1950)

Türkiye Cumhuriyeti, İmparatorluktan savaşlarla harap olmuş, sanayi kapasitesi son derece sınırlı, tarıma dayalı bir ekonomik yapı devralmıştır. Madencilik ve altyapı gibi kilit sektörler büyük ölçüde yabancı sermayenin kontrolündeydi ve yerli bir sanayi burjuvazisi neredeyse yoktu. Bu enkazın üzerine, genç cumhuriyetin kurucu felsefesi, tam bağımsız ve kendi kendine yeterli bir ulusal ekonomi inşa etmekti. Bu felsefenin ilk somut adımı, 17 Şubat 1923'te toplanan İzmir İktisat Kongresi'nde atıldı. Kongre, ekonomik bağımsızlığı temel ilke olarak benimsemiş ve başlangıçta özel sektör öncülüğünde bir kalkınma modelini teşvik etmiştir.  

Ancak, ülkenin sermaye birikiminin ve girişimcilik tecrübesinin yetersizliği kısa sürede anlaşıldı. 1927'de çıkarılan Teşvik-i Sanayi Kanunu gibi liberal politikalar, beklenen sanayi atılımını oluşturmada sınırlı kaldı. Bu durum, pragmatik bir politika değişikliğini zorunlu kıldı. "Devletçilik" ilkesi, katı bir ideolojik tercihden ziyade, ülkenin içsel kısıtları ve küresel ekonomik koşullara verilmiş zorunlu bir yanıt olarak ortaya çıktı. Bu modele göre devlet, en büyük girişimci ve yatırımcı rolünü üstlenerek sanayileşme hamlesine liderlik edecekti.  

Bu politikanın zirve noktası, 1934'te yürürlüğe giren Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı oldu. Plan, ithalata olan bağımlılığı azaltmak amacıyla, hammaddesi yurt içinde bulunan sanayi kollarının kurulmasını hedefliyordu. Bu strateji doğrultusunda, temel tüketim malları (şeker, dokuma) ile ara ve yatırım malları (demir-çelik, kâğıt, kimya) üretimine öncelik verildi. Planın hazırlanması ve uygulanmasında Sovyetler Birliği'nden teknik ve mali destek alınması, dönemin pragmatik ve çok yönlü dış politikasının bir göstergesidir. İkinci bir sanayi planı tasarlanmış olsa da, II. Dünya Savaşı'nın patlak vermesi ve getirdiği ekonomik zorluklar nedeniyle büyük ölçüde uygulanamamıştır. Ancak savaş yıllarında dahi, 1944'te makine ve savunma sanayilerine odaklanan bir planın hazırlanması, stratejik planlama vizyonunun devam ettiğini göstermektedir.  

Devlet, sanayileşme planını hayata geçirmek için özel finansal ve endüstriyel kurumlar oluşturdu. 1925'te kurulan Sanayi ve Maadin Bankası bu yöndeki ilk adımlardan biriydi ve daha sonra yerini daha uzmanlaşmış ve güçlü kuruluşlara bıraktı.

Sümerbank (1933): Tekstil sanayisine öncülük etmek üzere kurulan Sümerbank, bir fabrikalar topluluğundan çok daha fazlasıydı. Özellikle Anadolu'da kurduğu Kayseri ve Nazilli'deki fabrikalar, lojmanları, okulları, spor tesisleri ve kültür merkezleriyle birer "sosyal fabrika" projesiydi. Bu tesisler, sadece ekonomik üretim merkezleri değil, aynı zamanda modern hayat tarzını ve Cumhuriyet ideallerini Anadolu'ya taşıyan birer modernleşme aracı olarak işlev gördü.

Etibank (1935): Türkiye'nin zengin maden kaynaklarını işletmek ve enerji sektörünü geliştirmekle görevlendirilen Etibank, madencilik ve elektrifikasyon hamlelerinin merkezinde yer aldı.  

Bu kurumların öncülüğünde, ülke genelinde bir sanayileşme dalgası başladı. Alpullu (1926) ve Uşak (1926) Şeker Fabrikaları ile temel bir gıda maddesinde dışa bağımlılık kırılırken; Kayseri Bez Fabrikası (1935) ve Nazilli Basma Fabrikası (1937) gibi tesisler yerli pamuğu işleyerek tekstil ihtiyacını karşıladı. Sanayinin bel kemiği olan Karabük Demir Çelik Fabrikası'nın (1937) temelleri atıldı. Paşabahçe Cam (1935) ve İzmit Kâğıt (1936) gibi fabrikalarla kritik ara mallarda kendi kendine yeterlilik sağlandı.  

Türkiye'nin devletçi sanayileşme hamlesi, küresel gelişmelerden bağımsız değildi. 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı, bu süreçte belirleyici bir rol oynadı. Kriz, Türkiye'nin tütün, fındık, pamuk gibi temel tarımsal ihraç ürünlerinin fiyatlarında büyük bir çöküşe neden oldu. Bu durum, ülkenin ithalat için gerekli döviz gelirlerini keskin bir şekilde azalttı ve tarıma dayalı, dışa açık bir ekonomik modelin ne kadar kırılgan olduğunu acı bir şekilde gösterdi. Bu tecrübe, içe dönük, ithal ikameci sanayileşme politikasının doğruluğunu teyit eden en güçlü argüman haline geldi.

Bu dönemde devletin ekonomiye müdahalesi sadece Türkiye'ye özgü bir durum değildi. Büyük Buhran, liberalizmin en katı savunucusu olan ülkelerde bile devlet müdahaleciliğini gündeme getirmişti. ABD'de Başkan Franklin D. Roosevelt'in Yeni Düzen programı, devasa kamu yatırımları, bankacılık sektörüne getirilen düzenlemeler ve piyasaya yapılan müdahalelerle krizle mücadele etmeyi amaçlıyordu. Bu küresel bağlamda, Türkiye'nin devletçilik uygulaması bir anomali değil, dönemin ruhuna uygun, hatta öncü bir kalkınma modeliydi.  

Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki ulusal sanayileşme ruhu, sadece devlet eliyle değil, aynı zamanda vizyoner özel girişimciler tarafından da somutlaştırıldı. Ancak bu öncülerin hikayeleri, dönemin iç ve dış dinamiklerinin karmaşıklığını ve trajedisini gözler önüne serer.

Nuri Demirağ (Uçak Fabrikası, 1936): Demiryolu müteahhitliğinden kazandığı serveti, Türkiye'nin ilk özel uçak fabrikasını kurmak için harcayan Demirağ, Nu.D.36 eğitim uçağı ve Nu.D.38 yolcu uçağı gibi özgün tasarımlar üretti. Ancak, Türk Hava Kurumu'nun (THK) sipariş ettiği uçaklardan birinin test uçuşu sırasında düşmesi üzerine tüm sipariş iptal edildi. Demirağ'ın konuyu mahkemeye taşıması sonuç vermedi. Daha da önemlisi, İspanya ve İran gibi ülkelerden gelen ihracat talepleri, çıkarılan bir kanunla engellendi. Stratejik bir devlet desteğinden mahrum kalan fabrika, 1940'larda kapanmak zorunda kaldı.

Şakir Zümre (Silah Fabrikası, 1925): Türkiye'nin ilk özel savunma sanayi fabrikasını kuran Zümre, uçak bombaları ve çeşitli mühimmatlar üreterek Yunanistan gibi ülkelere ihracat yapma başarısını gösterdi. Ancak II. Dünya Savaşı sonrası değişen dünya düzeni, fabrikanın sonunu getirdi. Türkiye'nin NATO'ya girmesi ve Marshall Planı kapsamında ABD'den hibe ve ucuz askeri teçhizat temin etmeye başlaması, yerli üretime olan talebi ortadan kaldırdı. Devletin siparişleri kesmesiyle fabrika, bir dönem meşhur "Şakir Zümre Sobaları"nı ürettikten sonra 1970'te kapandı.  

Nuri Killigil (Silah ve Mühimmat Fabrikası, 1930'lar): Enver Paşa'nın kardeşi olan Killigil, İstanbul Sütlüce'de kurduğu fabrikada tabanca, havan ve mühimmat üretiyordu. Fabrika, özellikle 1948 Arap-İsrail Savaşı sırasında Arap ülkelerinden önemli siparişler alıyordu. Fabrikanın kaderi, 2 Mart 1949'da meydana gelen ve sebebi asla tam olarak aydınlatılamayan büyük bir patlamayla çizildi. Patlamada Killigil dahil 27 kişi hayatını kaybetti ve fabrika tamamen yok oldu. Patlamanın, fabrikanın Ortadoğu'daki rolünden rahatsız olan dış güçlerin bir sabotajı olabileceğine dair şüpheler günümüze kadar devam etmiştir.

Bu girişimcilerin ve Vecihi Hürkuş gibi diğer havacılık öncülerinin karşılaştığı bürokratik engeller ve talihsizlikler , basit birer piyasa başarısızlığı olarak görülemez. Bu olaylar silsilesi, Türkiye için stratejik bir dönüm noktasına işaret etmektedir. II. Dünya Savaşı öncesinde ulusal savunma sanayiinde kendi kendine yeterlilik açık bir hedefken, savaş sonrası oluşan yeni iki kutuplu dünya düzeni ve Türkiye'nin Batı bloğuna entegrasyonu, bu hedefi rafa kaldırmıştır. Marshall Planı'nın Türk ekonomisini tarıma yönlendirmesi ve NATO üyeliğinin getirdiği hazır askeri teçhizat tedariki, yerli ve milli bir savunma sanayii idealini gereksiz, hatta belki de istenmeyen bir çaba haline getirmiştir. Hükümetin Nuri Demirağ'ın ihracatını aktif olarak engellemesi, bu politika değişikliğinin ne kadar bilinçli olduğunun en somut kanıtıdır. Bu öncülerin tasfiyesi, Türkiye'nin savunma sanayiinde yarım asır sürecek bir dışa bağımlılık döneminin başlangıcı olmuştur.  

Bölüm II:

Geçiş Dönemi - Değişen Paradigmalar ve Özelleştirmenin Şafağı (1950-2002)

II. Dünya Savaşı sonrası dönem, Türkiye'nin ekonomik politikasında belirgin bir rota değişikliğine sahne oldu. Bu değişimin en önemli katalizörü, Marshall Planı olarak bilinen Avrupa Kalkınma Programı'ydı. Türkiye'ye sağlanan yardımlar, Atatürk döneminin kendi kendine yeterli sanayileşme modelinden net bir kopuşu temsil ediyordu. Yardımların ezici çoğunluğu, tarımın makineleşmesine (özellikle traktör alımına) ve tarım ürünlerinin limanlara taşınmasını sağlayacak karayolu altyapısının geliştirilmesine yönlendirildi. Bu politika, Türkiye'yi sanayileşmiş Batı Avrupa'nın gıda tedarikçisi olarak konumlandırmayı hedefliyordu. Nitekim, döneme ait Amerikan raporları, Türkiye'nin ağır sanayi yatırımlarından özellikle kaçınmasını tavsiye ediyordu.

Bu tarım odaklı yaklaşıma rağmen, sanayileşme süreci durmadı. 1950-1980 arası dönem, "İthal İkameci Sanayileşme" (İİS) modeliyle karakterize edilir. Bu modelde, Kamu İktisadi Teşebbüsleri (KİT'ler) yüksek gümrük duvarlarıyla korunan iç pazara yönelik üretim yapmaya devam etti. Bu süreç, ülkenin sanayi tabanını genişletti ancak rekabetten uzak, verimliliği düşük ve teknolojik olarak zamanla geri kalan büyük bir kamu sanayi sektörü yarattı. Bu yapı, ilerleyen yıllarda özelleştirme yanlısı argümanların temelini oluşturacaktı.

24 Ocak Kararları ve Neoliberal Dönüş

1970'li yıllar, İthal İkameci modelin krizine tanıklık etti. Petrol şokları, küresel ekonomik durgunluk ve Türkiye'deki siyasi istikrarsızlıklar, ekonomiyi mal kıtlıkları, yüksek enflasyon ve döviz darboğazı ile karşı karşıya bıraktı. Bu kriz ortamında, 24 Ocak 1980'de Başbakan Süleyman Demirel hükümetinde Turgut Özal tarafından hazırlanan "İstikrar Programı" açıklandı. "24 Ocak Kararları" olarak bilinen bu program, Türkiye'nin ekonomi politikasında radikal bir kırılmaydı.

Bu kararlar, İngiltere'de Margaret Thatcher ve ABD'de Ronald Reagan ile küresel ölçekte yükselen neoliberalizmin Türkiye'deki yansımasıydı. Temel hedefler; ekonomiyi dışa açmak, serbest piyasa kurallarını hakim kılmak, yabancı sermayeyi teşvik etmek ve devletin ekonomideki rolünü azaltmaktı. Bu son hedef, doğrudan KİT'lerin özelleştirilmesi anlamına geliyordu.  

Ancak bu kararlar, sendikalar ve toplumun geniş kesimleri tarafından büyük bir tepkiyle karşılandı. Kararların tam olarak uygulanabilmesi, 12 Eylül 1980 askeri darbesiyle mümkün oldu. Dönemin TİSK Başkanı Halit Narin'in "Bugüne kadar hep işçiler güldü, şimdi gülme sırası bizde" sözü ve darbenin lideri Kenan Evren'in yıllar sonraki "Eğer 24 Ocak kararlarının arkasından 12 Eylül dönemi gelmemiş olsaydı, o kararların fiyasko ile sonuçlanacağından hiç şüphem yoktu" itirafı, darbenin bu ekonomik dönüşümdeki rolünü açıkça ortaya koymaktadır. Özelleştirme sürecini yasal ve bürokratik bir zemine oturtmak için 1994 yılında 4046 sayılı kanunla Özelleştirme İdaresi Başkanlığı'nın (ÖİB) kurulması, bu politikayı kalıcı bir devlet mekanizması haline getirdi.  

Özelleştirme uygulamaları, 1985-1986 yıllarında Turgut Özal'ın Anavatan Partisi (ANAP) hükümeti döneminde fiilen başladı. Bu ilk dönemde yapılan satışlar genellikle daha küçük ölçekliydi ve çimento, yem sanayii gibi sektörlerdeki kamu hisselerinin blok satışı veya halka arzı şeklinde gerçekleşti. 1986'dan 2002 sonuna kadar geçen yaklaşık 17 yıllık sürede elde edilen toplam özelleştirme geliri, sonraki döneme kıyasla oldukça mütevazı bir rakam olan yaklaşık 8.2 milyar dolar seviyesindeydi.  

1990'lı yıllar, Türkiye'nin siyasi olarak istikrarsız koalisyon hükümetleri tarafından yönetildiği bir dönem oldu. DYP-SHP/CHP, Refah-Yol, ANAP-DSP gibi farklı ideolojik yelpazelerden partilerin kurduğu koalisyonlar döneminde özelleştirme politikası devam etti, ancak siyasi parçalanmışlık nedeniyle büyük ve stratejik satışlar yapılamadı. Bu dönemde Sümerbank'ın bankacılık birimi, Süt Endüstrisi Kurumu'nun (SEK) bazı işletmeleri, Petrol Ofisi'nin (POAŞ) ilk halka arzı ve çeşitli fabrikalar parça parça satıldı. Bu ilk dalga, 2002 sonrası başlayacak olan büyük ölçekli özelleştirme hamlesinin bir ön hazırlığı niteliğindeydi.  

1986-2002 yılları arasında bazı çimento fabrikaları, yem fabrikaları, kısmi olarak THY, Turban otelleri, Karabük Demir Çelik, Petlas, Et Balık Kurumu kombinaları, Sümer Holding mağazaları, Sümerbank, Denizbank, Havaş, Poaş ve bazı geyrimenkuller satıldı.

Bölüm III:

Büyük Satış - Türk Özelleştirmesinin Anatomisi (2002-Günümüz)

2002 sonrası dönem, Türkiye'de özelleştirme tarihinde bir dönüm noktası oldu. Tek parti iktidarının sağladığı siyasi istikrar, 1980'de hedeflenen neoliberal programın çok daha büyük bir ölçekte ve hızda uygulanmasına imkan tanıdı. Özelleştirme İdaresi Başkanlığı (ÖİB) verileri, 1986'dan 2024'e kadar elde edilen toplam yaklaşık 71.6 milyar dolarlık özelleştirme gelirinin 60 milyar dolardan fazlasının 2002'den sonra gerçekleştiğini göstermektedir. Bu, önceki 17 yılda yapılan özelleştirmenin yaklaşık yedi katından fazlasının, sonraki dönemde yapıldığı anlamına gelmektedir.  

Bu süreçte satılan varlıkların kapsamı da kökten değişti. Artık sadece çimento fabrikaları veya küçük işletmeler değil, Cumhuriyet'in en stratejik ve en büyük KİT'leri hedef alındı. Bu dönemde 94 şirketteki kamu hissesi, 10 liman, 81 elektrik santrali, 40 büyük tesis ve işletme, 3.483 adet taşınmaz ve araç muayene hizmetleri gibi devasa bir kamu varlığı portföyü özel sektöre devredildi.

Bir Vaka Analizi olarak Türk Telekom

Türk Telekom'un özelleştirilmesi, bu dönemin ruhunu ve yöntemlerini en iyi özetleyen vaka olarak öne çıkmaktadır.

2005 yılında, Türk Telekom'un %55'lik hissesi, 21 yıllık işletme imtiyazı hakkıyla birlikte 6.55 milyar dolar bedelle Lübnanlı Hariri ailesine ait Oger Telecoms ortaklığındaki OTAŞ'a satıldı. Bu, o tarihe kadar Türkiye'de yapılan en büyük özelleştirme işlemiydi.  

Bu satış, bir özelleştirme başarısı olarak sunulsa da, finansman yapısı incelendiğinde durumun çok daha karmaşık olduğu görülmektedir. Oger Grubu, satın alma bedelinin sadece küçük bir kısmını peşin ödemiş, kalan büyük borcu kapatmak için ise bizzat satın aldığı Türk Telekom'un varlıklarını ve gelecekteki gelir akışını teminat göstererek bir grup Türk ve uluslararası bankadan devasa bir kredi almıştır. Bu yöntem, özünde bir "borçla satın alma" modelidir. Alıcı, çok az öz kaynak kullanarak dev bir varlığın sahibi olmuş, riskin tamamını ise kreditör bankalara, yani büyük ölçüde Türk finans sistemine yüklemiştir.  

OTAŞ, takip eden yıllarda Türk Telekom'un kârından milyarlarca dolarlık temettü alarak yurt dışına transfer etti. Ancak, 2013 yılında aldığı 4.75 milyar dolarlık refinansman kredisinin taksitlerini 2016'dan itibaren ödeyememeye başladı. Kredinin temerrüde düşmesiyle, 2018 yılında kreditör bankalar, alacaklarına karşılık Türk Telekom'un %55'lik hissesine el koyarak LYY adlı bir özel amaçlı şirket kurdular.  

Yıllar süren belirsizliğin ardından, 2022 yılında Türkiye Varlık Fonu (TVF), bankaların elindeki bu %55'lik hisseyi satın alarak Türk Telekom'da kontrolü yeniden devlete geçirdi. Bu süreç, özelleştirmenin en temel hedeflerinden birinin nasıl tersine dönebileceğini göstermiştir. Başlangıçta devlete 6.55 milyar dolar gelir getirmesi beklenen satış, nihayetinde şirketin borç yüküyle boğuşması, kârının yıllarca yurt dışına aktarılması ve sonunda yine devletin müdahalesiyle sonuçlanan karmaşık bir borç ve mülkiyet transferi işlemine dönüştü.  

Özelleştirmenin en önemli eleştiri noktalarından biri, altyapı yatırımlarının, özellikle de fiber optik ağın yaygınlaştırılmasının ihmal edildiği iddiasıdır. Türk Telekom yönetimi, özelleştirme sonrası milyarlarca dolarlık yatırım yapıldığını belirtse de, bağımsız veriler Türkiye'nin internet hızı ve hanelere fiber erişimi konusunda birçok gelişmiş ve gelişmekte olan ülkenin gerisinde kaldığını göstermektedir. Bu durum, şirketin uzun vadeli stratejik yatırımlar yerine kısa vadeli kârlılığı ve hissedarlara temettü dağıtımını önceliklendirdiği eleştirilerini güçlendirmektedir.

2002 sonrası dönemde, sadece hizmet sektörü değil, Türkiye'nin sanayi altyapısının temel taşları olan dev kuruluşlar da özelleştirildi.

Türkiye'nin tek petrol rafineri işletmesi olan ve ülkenin akaryakıt ihtiyacını karşılayan son derece stratejik ve kârlı bir kurum olan TÜPRAŞ, 2005-2006 yıllarında 4.14 milyar dolara Koç-Shell ortaklığına satıldı. Satıştan hemen önceki yıl olan 2005'te TÜPRAŞ, 658 milyon YTL net kâr açıklamıştı. Bu satışla, enerji arz güvenliği açısından kritik bir tekel, özel sektöre devredilmiş oldu.  

Cumhuriyetin ilk ağır sanayi hamlelerinden biri olan Ereğli Demir ve Çelik Fabrikaları, 2005 yılında 2.77 milyar dolara Ordu Yardımlaşma Kurumu'na (OYAK) satıldı. Satış öncesi dönemde Erdemir, istikrarlı bir şekilde yüksek kârlılık rakamlarına sahipti. Özelleştirme sonrası, şirkete tahsisli Hazine arazilerinin mülkiyeti konusunda hukuki tartışmalar yaşanmış ve şirketin yatırım performansı ile kârlılığı arasındaki denge kamuoyunda sıkça sorgulanmıştır.  

Türkiye'de plastik, tekstil, ambalaj gibi sayısız sanayi kolu için temel hammadde üreten tek entegre petrokimya tesisi olan Petkim'in %51'lik kamu hissesi, 2008 yılında 2.04 milyar dolara Azerbaycan devlet petrol şirketi SOCAR'ın da içinde bulunduğu bir konsorsiyuma satıldı. Bu satış, Türkiye sanayisinin ithalata bağımlı olduğu kritik bir alanda kontrolün yabancı bir devlet şirketine geçmesi anlamına geliyordu.

Devlet Tekellerinin Sonu (Tekel & SEKA)

Özelleştirme dalgası, sadece sanayi devlerini değil, aynı zamanda tarımsal üretime dayalı ve geniş bir sosyal etki alanına sahip tekelleri de vurdu.

Tekel'in özelleştirilmesi iki aşamada gerçekleşti. Alkollü içkiler bölümü 2003 yılında 292 milyon dolara Mey İçki'ye satıldı. Alıcı firmanın, bu bölümü sadece iki yıl sonra 900 milyon dolara yabancı bir fona satması, ilk satışın değerlemesi hakkında ciddi soru işaretleri doğurdu. Asıl büyük operasyon ise sigara bölümünde yaşandı. Birkaç başarısız denemenin ardından, Tekel'in sigara fabrikaları ve markaları 2008 yılında 1.72 milyar dolara British American Tobacco (BAT) şirketine satıldı.  

Bu satışın en ağır sosyal ve ekonomik faturası, yüz binlerce tütün üreticisine çıktı. Yıllardır en büyük ve garantili alıcıları olan devleti kaybeden çiftçiler, daha ucuza ithal tütün kullanmayı tercih eden çok uluslu şirketlerin insafına terk edildi. Sonuç olarak, Türkiye'de tütün üreticisi aile sayısı 2000'li yılların başında 580 binin üzerindeyken, bu sayı hızla 200 binin altına, hatta daha da aşağılara düştü. Bu durum, özellikle Ege ve Karadeniz bölgelerinde büyük bir kırsal yoksulluğa ve köyden kente göçe neden oldu.  

Türkiye Selüloz ve Kâğıt Fabrikaları'nın (SEKA) 1990'ların sonu ve 2000'lerin başında parça parça kapatılıp satılması, ülkenin kâğıt sanayisinin fiilen sona ermesi anlamına geliyordu. Bu özelleştirme, Türkiye'yi kâğıt ve karton ürünlerinde neredeyse tamamen dışa bağımlı hale getirdi. Bu stratejik hatanın bedeli, özellikle son yıllarda yaşanan döviz kurlarındaki artışla ağır bir şekilde ödendi. Kitap, gazete, dergi ve ambalaj maliyetleri fahiş seviyelere yükseldi; bu durum eğitim, basın özgürlüğü ve sanayinin rekabet gücü üzerinde doğrudan olumsuz etkiler yarattı. Giresun SEKA fabrikasının özelleştirilmesi ise bir "varlık eritme" örneği olarak hafızalara kazındı: Fabrika düşük bir bedelle satıldı, içindeki değerli makineler hurda olarak elden çıkarıldı ve denize sıfır arazisi yıllar sonra çok daha yüksek bir bedelle tekrar devlete (TOKİ aracılığıyla) satıldı.  

Özelleştirme politikalarının resmi gerekçeleri her zaman; ekonomik verimliliği artırmak, KİT'lerin bütçe üzerindeki yükünü azaltmak, rekabeti teşvik etmek ve sermaye piyasalarını derinleştirmek olarak sıralandı.  

Ancak gerçekler, bu gerekçelerle her zaman örtüşmedi. Özellikle "KİT'ler zarar ediyor" argümanı, en büyük ve en değerli varlıklar satılırken geçerliliğini yitirdi. TÜPRAŞ, Türk Telekom, Erdemir gibi özelleştirilen "taç mücevherleri", istikrarlı bir şekilde kâr eden, hatta Hazine'ye ciddi temettü geliri sağlayan kurumlardı. Bu kurumların satışı, zararı durdurmaktan çok, değerli varlıkların nakde çevrilmesi amacını taşıyordu.  

En büyük satışların zamanlaması ve ölçeği, asıl motivasyonun bütçe açıklarını finanse etmek ve özellikle döviz cinsinden acil kaynak yaratmak olduğunu güçlü bir şekilde göstermektedir. Satışların bir kısmının Koç ve OYAK gibi yerli gruplara yapılmasına rağmen, telekomünikasyon, petrokimya ve tütün gibi stratejik öneme sahip sektörlerde kontrolün yabancı sermayeye geçmesi, ulusal ekonomik egemenlik açısından önemli tartışmaları da beraberinde getirdi.  

Bölüm IV:

Yeni Strateji - Devlet Kapitalizmi ve Yeniden Şekillenen Ekonomi

2016 yılında kurulan Türkiye Varlık Fonu (TVF), devletin ekonomideki rolü açısından yeni bir paradigma değişimine işaret etmektedir. KİT'lerin doğrudan yönetildiği eski modelin yerini, devletin en stratejik kamu ve özel sektör varlıklarındaki hisselerini tek bir çatı altında toplayan dev bir holding yapısı almıştır.  

TVF'nin portföyünde Ziraat Bankası, Halkbank, Vakıfbank gibi kamu bankaları, Türk Hava Yolları, BOTAŞ, Türkiye Petrolleri gibi enerji ve ulaştırma devleri ve son olarak kontrolü geri alınan Türk Telekom gibi şirketler bulunmaktadır. Bu yapı, geçmişin dağınık KİT sisteminden farklı olarak, devletin ekonomideki varlığını daha merkezi ve stratejik bir şekilde yönetmeyi amaçlayan yeni bir "devletçi ekonomi" modelini temsil etmektedir. Ancak bu yapının, ne pahasına olursa olsun borç nakit akışı sağlamak motivasyonuna odaklı olması en büyük sorunu olarak ortada durmaktadır.

Savunma Sanayiinin Anka Kuşu

2000'li yıllardan sonra savunma sanayiinde yaşanan patlama, Cumhuriyetin ilk yıllarındaki öncülerin (Demirağ, Zümre) acı sonuyla tam bir tezat oluşturmaktadır. Bu bir tesadüf değil, II. Dünya Savaşı sonrası terk edilen stratejik özerklik hedefinin bilinçli bir politika değişikliğiyle yeniden canlandırılmasıdır.

Devlet kontrolündeki ASELSAN, TUSAŞ, ROKETSAN gibi şirketler, büyük kamu alımları ve Ar-Ge destekleriyle beslenerek katlanarak büyümüş ve bugün kendi alanlarında küresel oyuncular haline gelmişlerdir.  

Bayraktar SİHA'larını geliştiren Baykar gibi özel şirketlerin yükselişi ise yeni kamu-özel sektör ortaklığı modelini göstermektedir. Baykar, projelerini büyük ölçüde öz kaynaklarıyla finanse ettiğini ve doğrudan nakit hibe almadığını vurgulasa da, başarısı, ürünleri için iç pazar yaratan, uluslararası alanda diplomatik destek sağlayan ve proje bazlı teşviklerle ekosistemi besleyen devletin stratejik vizyonundan ve alım kararlarından ayrı düşünülemez. Bu, devletin hedefleriyle özel sektör dinamizminin birleştiği çift yönlü bir ilişkidir.

Enerji ve Teknolojide Stratejik Yatırımlar

Özelleştirme süreciyle "eski ekonomi" varlıklarının (tekstil, kâğıt, tütün) elden çıkarılmasına paralel olarak, devletin "geleceğin stratejik sektörleri" olarak tanımladığı alanlara devasa yeni yatırımlar yapması dikkat çekicidir.

Akkuyu Nükleer Santrali projesi, yenilenebilir enerji alanında (güneş ve rüzgar) belirlenen iddialı hedefler ve Türkiye'yi bir doğal gaz ticaret merkezi yapma vizyonu, bu yeni stratejinin temel direkleridir.  

Türkiye'nin Otomobili Girişim Grubu (TOGG) gibi büyük devlet desteği alan projeler, Teknoloji ve İnovasyon Fonu ve TURCORN 100 gibi teknoloji girişimciliği ekosistemini destekleme programları, sanayi politikasında odağın değiştiğini göstermektedir. Bu hamleler, satılan eski fabrikaların gelirlerinin, daha az sayıda ama daha yüksek teknolojili ve stratejik kabul edilen yeni alanlara yönlendirildiğini ortaya koymaktadır.  

Bölüm V:

Milli Menfaatler Muhasebesi

Türkiye'nin özelleştirme serüveni, küresel bağlamda incelendiğinde daha anlamlı hale gelmektedir. Farklı ülkelerin deneyimleri, bu politikanın çeşitli sonuçlarını ortaya koymaktadır.

Birleşik Krallık’taki Thatcherizm Türkiye'nin 1980 sonrası neoliberal dönüşümüne ilham veren modeldir. British Telecom'un özelleştirilmesi sonrası, tıpkı Türk Telekom vakasında olduğu gibi, hizmet kalitesinde yaşanan sorunlar ve altyapı yatırımlarının yetersizliği konusunda ciddi eleştiriler yapılmıştır.

Fransa, özelleştirmeyi daha "devlet güdümlü" bir çerçevede uygulamıştır. Devlet, satılan şirketlerde "altın hisse" gibi yöntemlerle stratejik kontrolü elinde tutmuş, "ulusal şampiyonlar" yaratmayı hedeflemiş ve özelleştirmeyi sadece mülkiyet devrinden ziyade bir endüstriyel yeniden yapılanma aracı olarak kullanmıştır.

Rusya'da uygulanan hızlı ve kaotik özelleştirme, kamu varlıklarının değerinin çok altında fiyatlarla küçük bir gruba devredilmesine ve "oligark" sınıfının doğuşuna yol açmıştır. Bu süreç, büyük bir servet transferi, varlıkların içinin boşaltılması ve derin bir sosyal eşitsizlikle sonuçlanmıştır. Polonya'da uygulanan "şok terapisi" ise yüksek işsizlik ve sanayi tabanının önemli bir kısmının tasfiyesi gibi ağır sosyal maliyetler yaratmıştır. Bu örnekler, hızlı ve denetimsiz özelleştirmenin potansiyel olumsuz sonuçları açısından önemli birer ders niteliğindedir.  

Defteri Kebir: Bir Asırlık Sanayi Politikasının Muhasebesi

"Cumhuriyetin fabrikaları neden satıldı?" sorusunun tek ve basit bir cevabı yoktur. Bu, bir asra yayılan, üç farklı ve birbiriyle çelişen evreden geçen bir ekonomik ve ideolojik dönüşüm hikayesidir:

1. Sanayi Yoluyla Ulus İnşası (1923-1950'ler): Egemenlik ve kendi kendine yeterlilik ihtiyacından doğan, sıfırdan bir sanayi tabanı oluşturmayı başarmış, devlet liderliğindeki bir kalkınma projesi. Bu dönemde kurulan fabrikalar, sadece ekonomik birer birim değil, aynı zamanda ulusal kimliğin ve modernleşmenin sembolleriydi. Öte yandan stratejik özel kuruluşların önünün kesildiği bir dönem.

2. Entegrasyon ve Tasfiye (1980-2010'lar): Neoliberal ideoloji ve devletin mali ihtiyaçları tarafından yönlendirilen, bu kurucu sanayi tabanını tasfiye etme süreci. Bu dönem, stratejik varlıkları elden çıkarmış, kâğıt gibi alanlarda yeni bağımlılıklar yaratmış ve verimlilik ile yatırım konusunda tartışmalı sonuçlar doğurmuştur. Özellikle kâr eden kurumların satışı, bu sürecin temel motivasyonunun bütçe finansmanı olduğunu göstermiştir.

3. Stratejik Yeniden Konumlanma (2010'lar-Günümüz): Türkiye Varlık Fonu aracılığıyla yeni bir tür devlet kapitalizminin ortaya çıktığı ve devlet kaynaklarının savunma, enerji ve teknoloji gibi seçilmiş, yüksek profilli sektörlere yoğunlaştırıldığı yeni bir evre. Bu, eski ve geniş tabanlı sanayi mirasının tasfiyesinden elde edilen kaynaklarla, daha dar ama daha odaklı yeni bir stratejik vizyonun finanse edilmesi anlamına gelmektedir.

Sonuç olarak, Cumhuriyetin ilk fabrikalarının satışı, bir takaslar silsilesidir. Geniş tabanlı, kendi kendine yeterli ancak zamanla verimsizleşen bir sanayi yapısı; mali rahatlama ve daha odaklı yeni bir stratejik vizyonu finanse etme imkânı karşılığında feda edilmiştir. Bu takasın, Türkiye'nin uzun vadeli ekonomik egemenliğini ve küresel zorluklar karşısındaki dayanıklılığını nihai olarak artırıp artırmadığı, tarihin ve gelecek nesillerin vereceği bir karardır.

Toplam Okunma Sayısı : 2712