TÜRK TÜRKİYE’DEN BÜYÜKTÜR

TÜRK TÜRKİYE’DEN BÜYÜKTÜR

Bu Makaleyi Dinleyin
Parça: 1 / 3

TÜRK DÜNYASININ GERÇEK YÜZÖLÇÜMÜ

Gurbette insan bazen tek bir kelimenin memleket kadar yer tuttuğunu anlar. Kalabalık bir istasyonda herkes kendi yoluna giderken arkanızdan tanıdık bir ses gelir. Dönersiniz. Karşınızdaki insan belki Türkiye’yi hiç görmemiştir. Bir kelimeyi sizden başka türlü söyler, onun çocukluğunda sizin bilmediğiniz türküler vardır. Yine de konuşmanın bir yerinde “kardeşim” dersiniz. Biraz önce yol soracak kimseyi bulamadığınız şehirde birden hâlinizi soran biri vardır.

Dünyanın hangi milleti, uzak bir yerde kendine yakın bir ses duyunca böylesine heyecanlanır, hasretle sarılır, “kardeşim” der? O sarılışta bizi asıl şaşırtan, birbirimizin hayatından bu kadar uzakta kalmışken birbirimize bu kadar yakın gelebilmemizdir. Türkiye’den yola çıktığınızda geride bıraktığınızı sandığınız bir yakınlık, karşınıza Bakü’de, Komrat’ta, Üsküp’te, hatta Berlin’de çıkar. Türk, Türkiye’den büyüktür. Bu cümleye gerçek ölçüsünü birbirine sahip çıkabilen insanlar verir.

Sekiz Ülkede 4,83 Milyon Kilometrekare

Türk Devletleri Teşkilatı’nın çevresinde sekiz ülke buluşuyor. Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan tam üye. Türkmenistan, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ve Macaristan gözlemci. Kıbrıs Türkleri bu yapıya Doğu Akdeniz’den katılıyor. Macaristan ise teşkilatın Orta Avrupa ve Avrupa Birliği ile kurduğu ilişkilerin bir halkası.

Bu sekiz ülkenin toplam yüzölçümü 4 milyon 828 bin kilometrekare, Türkiye’nin yaklaşık 6,2 katı. Bu alanın 2 milyon 725 bin kilometrekaresi Kazakistan’a ait. Türkiye yaklaşık 784 bin, Türkmenistan 488 bin, Özbekistan 449 bin, Kırgızistan 200 bin, Macaristan 93 bin, Azerbaycan 87 bin kilometrekare. Kuzey Kıbrıs’ın yüzölçümü 3.355 kilometrekare. Sekiz ülkenin toplam nüfusu yaklaşık 181 milyon, 2024 nominal üretimi 2,14 trilyon dolar. Kazakistan yüzölçümünün yüzde 56’sını, Türkiye nüfusun yüzde 48’ini ve üretimin yüzde 64’ünü taşıyor. Bu ölçekte Doğu Akdeniz, Orta Avrupa, Kafkasya ve Orta Asya, birbirini tamamlayan ekonomik ve coğrafi imkânlar sunuyor.

Özerk Bölgelerle Genişleyen Coğrafya

Sekiz ülkenin ötesinde Türk halklarının kendi tarihî yurtlarında kurumsal varlık gösterdiği geniş bir coğrafya uzanıyor. Rusya Federasyonu’nda Tataristan, Başkurdistan, Çuvaşistan, Saha, Tuva, Altay ve Hakasya bu coğrafyanın parçaları. Saha Cumhuriyeti tek başına yaklaşık 3,1 milyon kilometrekareye yayılıyor. Çin’de Doğu Türkistan olarak da anılan Sincan Uygur Özerk Bölgesi’nin idari alanı 1,66 milyon kilometrekare, güya 2020 sayımındaki Uygur nüfusu bile 11,6 milyon. Yalnızca Saha ile Sincan’ın idari alanları toplamı, sekiz ülkenin yüzölçümüne yaklaşıyor.

Moldova’nın güneyindeki Gagauz Yeri ise 1.848 kilometrekarelik bir özerk bölge. Moldova’nın 2024 sayımında ülke genelinde yaklaşık 97 bin kişi kendini Gagauz olarak tanımladı, 87 bin kişi anadilini Gagauzca olarak bildirdi. Saha’dan Komrat’a uzanan bu coğrafyada alan, nüfus ve dil her yerde farklı bir ağırlık taşıyor. Komrat’ın Türk dünyasındaki yeri, küçük bir coğrafyada kendi dilini ve kültürünü kuşaklar boyunca yaşatmış bir topluluğun gücünü gösteriyor.

İran’daki Azerbaycan Türkleri, Kaşkaylar, Türkmenler, Afganistan’daki Özbekler ve Türkmenler, Irak ve Suriye Türkmenleri, Bulgaristan ve Kuzey Makedonya’daki Türkler, yaşadıkları ülkelerin tarihini de Türk dünyasının bugünkü genişliğini de biçimlendiren yerleşik topluluklar. Yurt dışında yaşayan Türkiye bağlantılı nüfus ise 7,5 milyonu aşıyor. Bunun yaklaşık 6 milyonu Batı Avrupa’da. Üsküp’te yüzyıllardır yaşayan bir Türk ailesiyle 1960’larda Almanya’ya çalışmaya giden bir ailenin Berlin’de büyüyen torunları, bu dünyanın iki ayrı tarihini taşıyor. Bu tarihe 1944’te yurtlarından sürülen Kırım Tatarları ve Ahıska Türkleri de dâhil. Göç, kimi yerde eski bir yurdu boşaltırken başka bir yerde yeni bir topluluk kurdu.

Devlet Çekildiğinde Aileler Kaldı

Osmanlı döneminde farklı coğrafyalara asker, denizci, doktor, mühendis, din görevlisi ve memur olarak giden insanların bir bölümü gittikleri yerlerde evlendi, çocuk yetiştirdi, orada kaldı. Cezayir’de Anadolu’dan ve İstanbul’dan gelen asker ve denizcilerin yerel ailelerle kurduğu hanelerden Kuloğulları topluluğu doğdu. Tunus’ta da Anadolu’yla bağını aile adlarında ve hatıralarında yaşatan aileler var. Osmanlı idaresi sona erdikten sonra Yemen’de kalan memurlar ve aileleri, meslekleri ve kurdukları ilişkilerle bu bağın başka bir örneğini oluşturdu. Ürdün’ün Rumman köyündeki Yörük aileleri ise göç eden akrabalarıyla Türkiye’ye uzanan bağlarını kuşaklar boyunca taşıdı. Bir görev emriyle başlayan yolculuğun bıraktığı insan ilişkisi, o emri veren devletin ömrünü aştı.

Köklü bir dostluğun temsil gücü buradan gelir. Cezayir’de bir aile, iki ülkenin geçmişini kendi evinde anlatabilir. Ürdün’de bir torun, Türkiye’de hiç tanışmadığı akrabalarının adını bilir. Bu insanlar yaşadıkları toplumların içinde kendi hayatlarını kurarken Türk adını da bir komşunun, bir meslektaşın, bir akrabanın yüzüyle tanıtırlar. Bir ülkeye duyulan yakınlık bazen yıllarca aynı sokakta oturmuş iki ailenin hatırası kadar somut bir şeye dayanır. ABD’li Apalaşlar’da Meluncan ailelerinin kendi geçmişlerini ararken Türkiye’ye yönelen ilgisi de dostluğun bir köken araştırmasından filizlenebildiğini gösterir. Bu karşılaşmanın kalıcı değeri, kurulan insan ilişkisindedir.

Kuzey Makedonya’nın Ebipli köyünde göçten sonra iki Yörük hanesinin kaldığı bir dönem yaşandı. Bir köyden taşınan her aileyle beraber düğüne gelecek bir akraba, çocukların konuşacağı bir komşu, ihtiyarlığında kapısını çalabileceğin bir insan da eksiliyor. Bir aile başka bir ülkede yeni komşuluklar kurarken eski köyde ortak hayatın daralması, Türk dünyasının gerçek yüzölçümünü anlamak için başlı başına bir ders. Hanelerin sayısı azaldığında kaybolan şey, iki ev arasındaki yolun her gün yürünmesini sağlayan hayatın kendisi.

Dil Değiştiğinde Tarih Silinmez

Güneydoğu Anadolu başta olmak üzere, Anadolu ile Irak ve Suriye arasındaki tarihî yerleşim kuşağında Türkmen kökenli bazı aile ve aşiretler zamanla Kürtçeye, Zazacaya veya Arapçaya geçti. İskân, göç güzergâhlarının değişmesi, pazar dili, komşuluk ve evlilikler bu dönüşümü kuşaklara yaydı. Çarşıda öğrenilen dil zamanla evin dili oldu. Suriye’de, özellikle Arapçanın gündelik hayata hâkim olduğu yerlerde, Türkçe konuşmayı bıraktığı hâlde Türkmen kökenini bilen aileler var. Irak Türkmenlerinin tarihinde ise dil değişiminin yanında, Baas döneminde uygulanan Araplaştırma politikalarının da payı var.

Türk dünyasının insan coğrafyası, Türkçeyi bugün konuşanların yaşadığı yerlerden daha geniştir. Bazı ailelerde Türkmen geçmişi bir köy adında, bir aile anlatısında ya da arşivdeki iskân kaydında yaşamaya devam eder. Kayıp halka, çoğu zaman aile hafızasıyla yerel tarih arasındaki bağdır. Bu bağları yeniden görünür kılmak, Güneydoğu Anadolu’dan Suriye’ye ve Irak’a uzanan coğrafyanın ortak tarihini de daha doğru okumamızı sağlar.

İki Kere İki Her Zaman Dört Etmez

Teşkilatın sekiz ülkesinin toplam yüzölçümü 4,83 milyon kilometrekare. O coğrafyada birlikte yapılabileceklerin toplamı ise aradaki bağların gücüne göre değişir. Limanda günlerce bekleyen bir yük için Hazar genişler. Dersleri kendi üniversitesinde sayılan bir öğrenci için Taşkent yakınlaşır. Kendi dilinde kitap bulan bir Gagauz çocuğu için Türk dünyası evinin kapısından içeri girer.

Türkiye’nin üretim ve ihracat kapasitesi, Kazakistan ile Azerbaycan’ın enerji ve ulaşım altyapısı, Türkmenistan’ın doğal gazı ve Özbekistan’ın geniş iç pazarı birbirini tamamlıyor. Bu imkânın ekonomik karşılığı, malın öngörülebilir sürede teslim edilebilmesine ve ödemenin makul maliyetle yapılabilmesine bağlı. Bilinen Orta Koridor senaryosunda demiryolu, liman ve gümrüklerin uyumlu çalışmasını sağlayan yatırımlar ve reformlar, 2030’a kadar taşıma süresini yarıya indirebiliyor ve ticaret akışını üç katına çıkarabiliyor. Güzergâhın kilit halkalarından Gürcistan, komşularla kurulan iş birliğinin bu kapasiteyi nasıl genişlettiğini gösteriyor.

Haritada hiçbir çizgi yerinden oynamadığı hâlde, işletmenin zamanında hizmet verebildiği pazar yüzde 80 büyür. İki kere iki bu yüzden dört etmez. Bir ülkenin tek başına kullanamadığı bir imkân, iki ülke arasındaki bağlantı işler hâle geldiğinde iki tarafın da gündelik hayatına katılır.

Büyük Bir Dünyanın Parçası Olmak

Büyüğün parçası olmak heyecan verir. İnsanın kendi şehrinde öğrendiği bir türkünün başka sözlerle Kafkasya’da söylendiğini duyması, çocukluğunun sandığından daha uzağa eriştiğini hissettirir. Güven de verir. Tanımadığın bir şehirde birinin adını kendi sesine yakın söylemesiyle başlar bu güven. Misafir öğrencinin ilk gününde yanında yürüyecek birini bulmasıyla, yıllardır görülmeyen bir akrabanın kapısının çalınmasıyla, anadilini öğrenmek isteyen bir çocuğun karşısına bir öğretmenin çıkmasıyla yerleşir.

Türkiye elbette bu dünyanın güçlü bir merkezidir. İstanbul’un Bakü’ye vereceği kadar Bakü’den öğreneceği, Ankara’nın Taşkent’e götüreceği kadar Taşkent’ten getireceği şey var. Cezayir’de bir ailenin taşıdığı hatıraya, Berlin’de iki dilde büyüyen bir gencin kurduğu ilişkiye, Rumman’da yıllardır saklanan bir akraba adına Türkiye’den bakınca görünen budur. Biz, sınırlarımızın ötesinde de hatırlanan ve birbirini hatırlayan insanlarız. Gurbette söylediğimiz “kardeşim” sözü, yıllar sonra yeniden çalabileceğimiz bir kapıyı ve bir başkası geldiğinde açacağımız kendi kapımızı hatırlatır. Türk, Türkiye’den büyüktür. Bu büyüklüğün gerçek ölçüsü, birbirimize ne kadar yer açabildiğimizdir.

Toplam Okunma Sayısı : 732